text

Tessera caerulea - commentariolum. Tessera viridis - translatio.

VIRI CLARISISIMI GULIELMI CAMDENI VITA
SCRIPTORE THOMA SMITHO ECCLESIAE ANGLICANAE PRESBYTERO

ULIELMUS Camdenus, cuius vitam paucis describere aggredior, natus erat secundo die Maii, anno Christi MDLI, Londini in vico vulgariter dicto the Old Baily, in parochia S. Sepulchri. Patrem habuit Sampsonem Camdenum (qui e Lichfeldia in provincia Staffordiensi, ubi oriundus erat, provida parentum cura ad illam metropolim, benignam omnium Anglorum nutricem, sinu illius adultiore aetate fovendus, adolescentulus iam factus, mittebatur), mediocris fortunae virum, et arte ac professione pictorem. Neutiquam puduit filium, quem divinum ac plane heroicum ingenium longe supra humilem istam vitae conditionem ad quam damnatus videbatur evexerat, inque maximorum huius seculi virorum censu collocaverat, natales suos, ignobiles licet referre. Sed affectu tum in parentem, tum in ingenuam illam artem quam exercuit, ductus, postquam tot honores quos alii natalium splendori, ipse propriae virtuti et industriae debuit, quasi ex se nasceretur, emensus fuerit, in ipso mortis confinio constitutus, stirpis paternae memor, sedecim librarum sterlingicarum summam, quibus comparandus est scyphus deauratus quo festis diebus, quando solennes habentur conventus, inter prandendum utuntur, cum hac epigraphe: GUL. CAMDENUS CLARENCEUX, FILIUS SAMPSONUS PICTORIS LONDINENSI, DONO DEDIT, societate seu collegio pictorum Londinensium ultimis tabellis legabit. Illi vero boni probique cives, suorum famae magis quam ipsius studiosiores, ut tanti viri ex artifice συσσώμῳ prognati nomen apud suos successores, quantum in ipsis erat, in omne aevum perennaret, illius effigiem ad vivum summa arte expressam in interiore conclavi apponi curarunt, quam fatale illud incendium anno MDCLXVI quo tota vere urbs deflagraverat tandem absumpsit.
2. Ex alterius parentis genere noster Camdenus longe erat felicior. Illa enim ex antiqua et praenobili familia Curwennorum Wirkintonae in Cumbria originem traxit, quod ipse sincerus amator veritatis et ab omni fastu, si quisqam alius mortalium, alienissimus asserit, cuius genealogiam longo stemmate et continua serie a Gospatricio Northumbriae comite tum ex antiquis scriptis de Wirkington, tum ex libro de Holmecultram deductam reperi.
3. Illum adhuc dum puerum et impuberem patre orbatum fuisse coniecturam facere licet, eo quod inter alumnos prochotrophii aedis Christi Londini, quod rex Edwardus VI felicis memoriae in subsidium et levamen pauperum orphanorum Londinensium sexto regni anno condit, a quibusdam consentiente fama recensitus fuerit: quibus refragari nolim, licet id certo non constet vel constare possit an omnino admissus fuerit, an quoto aetatis anno, cum illorum temporum matricula in illa horrenda strage qua tota domus eversa corruit flammis perierit.
4. Anno MDLXIII duodecimo aetatis anno Islingtoniae, oppidi prope urbem ad septentrionem, peste correptus, Deo misericorditer favente, salvus evasit. Post ad scholam Coletinam, quae ad S. Pauli est, ubi sub vigilantissimis praeceptoribus disciplina et cultura ingeniorum maxime viguit, se recepit, inde postquam mentem artibus quibus aetas iuvenilis imbui solet sedulo excoluisset (neque enim ab ineunte aetate bonam indolem destituit industria) ad academiam Oxoniensem opportune tempore transplantandus.
5. Ne vero tantarum virtutum et ingenii, quae opimae frugis spem fecerint, semina suffocarentur, si, literarum studiis ad quae a natura effictus et compositus videbatur ex inopia relictis, ad vile aliquod artificium transiisset, iunctis amicorum operis et consilio cautum est, qui illum tunc decimum quintum aetatis annum agendum D. Thomae Couperi, Collegii B. Mariae Magdalenae Oxonii socii et scholae moderatoris, qui insula sacra dignissimus, primo ad sedem Lincolniensem, deinde ad Wintoniensem ab Elisabetha regna promovebatur, benevolentiae et patrocinio commendarunt. Sed cum in isthoc praeclarissimo pietatis et doctrinae seminario in numerum scholarium, qui ex reverendissimi D. fundatoris munificentia (cuius uberes fructus ipse per viginti octo annos percepi, quod grata mente recolo, quicquid reliquum est vitae, modo infausta in quae incidimus tempora sinunt, illic peracturus) aluntur, cooptari neutiquam licuerit, a D. Thoma Thornetono, in cuius clientelam se dederat, invitatus ad Aulam Late-portensem, quid iam Collegium Pembrochianum nuncupatur, se contulit, Musis melioribus auspiciis vacaturus. Quo tempore illic quoque togati vixerunt nobilis viri D. Georgius Carew, a serenissimo rege Iacobo I ad baronis de Cloptona in agro Warwicensi, et a serenissimo rege Carolo I ad comitis Totnesiae in Cornubia titulum, gradum et honorem evectus, D. D. D. Iohannes Packingtonus, Stephanus Powlus, et Edwardus Lucius, equestri dignitati ornati, quorum amorem et benevolentiam placidissimis suis moribus, ingenio et industria mire sibi conciliavit Camdenus. Hic dum sorte sua, modica licet, contentus, totum se bonis literis impenderet, Latinas benedicendi eduliis quibus servientes ad mensam hodieque utuntur formulas composuisse perhibetur. Postquam vero fere tres annos illic perquam laudabiliter complesset, Doctore Thornetono, quem benignum expertus est patronum, in hac nova et opima dignitate benigniorem eperturus, Ecclesiae Cathedralis Christi facto canonico, in idem collegium admittitur.
6. Dum studiis literarum sedulo incubuerit, non minus verae religionis quam materno cum lacte imbiberat, quatenus regnantibus Edwardo et Elisabetha a Romanensium corruptelis repurgata fuerit, professione erat intentus, cuius tuendae zelo, quam prae se integra mente tulerit, sibi illorum invidiam, odium et obtrectationem conscivit, qui iuribus suis cessuri, nisi se legibus regni, quibus cautum est ut omnes academici reliquique e clero, interposito iuramento, ritibus sacris uterentur et articulis religionis ecclesiae Anglicanae reformatae subscriberent sub poena amotionis, conformes reddidissent intus in pectore pristinarum superstitionum amorem retinuere, quibus turpi dissimulatione abrenunciasse palam et aperto ore professi sunt. Nec mirum cuiquam videri debet eiusmodi Ardeliones in academia delitescere potuisse, qui consientiam laedere quam fortunis suis exui maluissent, seipsos fortasse sophisticis argutiis et strophis, ne penitus αὐτοκατάκριτοι fierent, excusaturi, cum idem a plurimis multo meliora edoctis, sanctiorisque religionis, quae aequivicationem, dissimulationem, aque iurisiurandi multoties repetiti vinculo dispensationem, caeteraque impia Iesuitarum dogmata rigide damnat, institutiones sectantibus, obstupescente universo orbe Christiano, sub rege Caroli I temporibus viderimus factitatum. Horumce versipellium fraude et invidia effectum erat ut cum in numerum sociorum collegii Omnium Animarum adscisci modeste ambiisset, hac sola de causa, eo quod strenuus doctrinae ecclesiae Anglicanae iuxta normam legum sancitae assertor fuit, iusta sua spe et expectatione exciderit Camdenus, utpote a pontificiorum factione nimium quantum invalescente, qui illius electioni totis viribus intercesserint, exclusus, ut ipse asserit, inque rei veritatem testem adhibet amplissimum virum equestris dignitatis D. Danielem Dunnum, iuris utriusque doctorem et illius splendidissimi collegii olim socium, quem ob prudentiam et solertiam in rebus civilibus administrandis suum in comitiis parlamentariis delegatum iterata vice constituerat academia Oxoniensis, qui illud norat et saepe saepius pro re nata testatus est.
7. Dolendum sane est adolescentem tam ingentis spei totque egregiis animi dotibus excultum mitius et benignius fatum in academia non sensisse. Sed Deo aliter disponente de alio vitae genere eligendo, ab hac placidissima Musarum sede, vi ineluctabili cui necessario erat obsequendum, abripiendus cogitavit. Ita tamen saepe fit ut illi quos res nimium angusta otio literario academico diu frui non permittit, utpote subsidiis quibus foventur studia destituti, et quasi e portu in tempestuosum mare iactati, adversis maiores animos erectiores habeant, cum paria meritis praemia illic non reportaverit, alio abire praemature coacti; et duce divina providentia et comite indefessa industria tandem, superatis difficultatibus, summos honores omnium bonorum cum applausu consequantur, inque viros magnos de ecclesia et republica bene merentes evadant, qui aliter fortasse ignobili otio humanae naturae vitio torpuissent. Quod illos meminisse obnixe rogo, quibus nascendi sorte, amicorum aut pecuniarum ope, aut casu qualicunque felicioribus esse contigerit, se tantae socordiae ne dicam vesaniae poenam tandem aliquando daturos, nisi fundatorum et benefactorum, qua pene obruti sunt, munificentia se dignos praestent, et eiusmodi, nullibi terrarum reperiendis, studiorum subsidiis, sive potius irritamentis, quae tot bibliothecae, libris omne genus refertae, tot amoeni secessus procul ab omni molestia et strepitu, tot denique vitae commoda affatim suppeditant, ad honorem Dei optimi maximi, ecclesiae bonum, et bonarum literarum incrementum recte uti norint.
8. Quinquennio absoluto, neglecto baccalaureatus gradu, quem superiore anno pro more ambiebat, vel saltem eius completione per determinationem, uti vocant, in scholis feriis quadragesimalibus insuper habita, cum sibi non usui fore fortean iudicaverit, iam iam academiae aeternum valedicturus, relicto Oxionio anno MDLXXI Londinum repetit, hic aut alibi locorum, quo virtus, quo bona sors vocaverit, deinceps commoraturus. Verum ne suo honori deesset, fere post octodecennium anno Christi 1588 licet eruditionis fama gradum magisterii in artibus academicis studiosis post emensum septem annorum curriculorum conferri solitum, longe supergressus videretur, gratiam ab academia petiit, ut ad eundem tandem promovetur. Obtinuit quidem sub consueta conditione, modo proximis comitiis comparuerit. Quod cum per occupationes non licuisset, in convocatione 30 Martii MDCXIII habita, quo tempore Oxonii aderat summo viro, D. Thomae Bodleio, bibliothecae publicae fundatori, funebria iusta pro munere persoluturus, gratiam illam actualiter lubens merito et sponte concessit academia, cum longe maior honos in se quam in Camdenum, ishoc collato titulo, esset derivandus.
9. Maturavit cum aetati virili, quam ingressus est, iudicium, novasque menti omnia, quae novercans fortuna obiecerit obstacula ignea vi perrupturae vires infudit literaru, quo toties accendebatur, amor: ab hoc proposito, quod altas in imis praecordiis egerat radices, nullis incommodis, non taedio, non anxietate, quae tenuioris fortunae importuna comes est, absterrendus, alacriori animo duplicatam quasi diligentiam adhibuit Camdenus, bona spe plenus divinam benignitatem illi usque et usque prospecturam, bonosque, quorum maxima laus est virtuti male habitae patrocinari, eiusque cultores rebus domesticis impeditos benigno vultu, consilio, et larga manu adiuvare, industriae bene collocatae non defuturos. Quod felix eventus comprobavit.
10. Inter illos autem, quos industriae et virtutis Camdenianae fama in illius amorem pellexerat, eminuere viri clarissimi fratres germani, DD. Gabriel et Godefredus Goodmanni, qui illum humanissimis alloquiis exceperunt, studia perquam benevole fovendo, et nummos librosque, ne mens ad summa enitens, utriusque deficientibus, alio avocaretur prout occasio tulerit, subinde largiti sunt. Quorum alter, D. Gabriel ecclesiae collegiatae Westmonasteriensis dignissimus decanus, anno MDLXXV regiae scholae in isthoc illustri collegio a serenissima regina Elisabetha beatae memoriae fundatae (e qua, tanquam ex ingeniorum foecundissima genetrice, innumeri viri pietati, doctrina et summis dignitatbus tam civilibus quam ecclesiasticis maxime conspicui prodiere) illum tanto muneri parem, hypodidascalum, utpote linguarum Graecae et Latinae scientissimum, et qui omnes libros veteris aevi, florentibus Athenis et triumphante Roma, scriptos, poetas, oratores, historicos lectione pene infinita exhausisset, constituit, iam extra omnem sinistrae sortis ictum laute et splendide deinceps victurum. Huius reverendi viri, cuius auspiciis fortunarum suarum fundamenta adeo feliciter iecerat, humanitatem et benevolentiam iustis debitisque laudibus prosecutus est Camdenus, tantorum beneficiorum memoriam non nisi cum vita depositurus, et clarissimum benefactorem hoc elogio in descriptione ecclesiae Westmonasteriensis decoravit: Quibus omnibus decanum praefecit (regina), quam dignitatem nuper summa cum laude gessit D. Gabriel Goodman, vir optimus et integerrimus, de me et meis studiis optime meritus.
11. Interim non elanguit vigor hisce quotidianis scholasticis molestiis exercitus. Licet enim ingens iste labor, isque actus continuo in orbem rediens, prout officii ratio exigebat in effingendis tenellis adolescentulorum animis, iisque literatura bonisque moribus imbuendis impendendus esset, qui vires integras exhausturus videretur, omni tamen corporis cura posthabita, reiectisque blandientis voluptatis illecebris, horis subsecivis, et quas somno abstulerit, quasi animus mutato labore denuo refocillaretur, severioribus studiis vacavit. Non sibi soli constare, aut intra angustos scholae limites indefessae diligentiae aut fructus aut laus contineri potuit. Haec enim per utramque academiam, late propagante fama, in quibusque supparis aetatis ingenuis ad eandem metam pari laude quoque contendentibus bonam, invidiae expertem amorisque conciliatricem, peperit aemulationem: nemoque prope erat, qui paulo altius supra vulgus academicorum sapuerat, quin illius amicitiam ambitiose petierit, illamque debitis humanitatis et observantiae officiis colere sibi laudi et honori fore duxerit. Testor florentioris apud Oxonienses famae viros, Thomam Savilium, qui in ipso quasi aetatis flore extinctus, dum munere procuratioro fungeretur, modo longiorem vitae usuram ipsi non invidissent Parcae, magno fratri Henrico, quo elogio nihil forte magnificentius dici poterit, par futurus esset, Thomam Allenum, Henricum Parraium, postea episcopum Wignorniensem, Richardum Hakluytum, Milonem Smithum, postea episcopum Glocestriensem, Henricum Cuffium, cuius prodigiosum ingenium ipsi fatale erat, ingloriamque moreum induxit; in altera celeberrima academia Iohannem Beaumontium, Henricum Blaxtonum, Richardum Thomsonum, Gulielmum Allibastrum, aliosque optimae existimationis ac notae viros, praeter exteros, qui huc aut religionis aut studiorum causa confugerant, puta Albericum Gentilem Italum, iuris utriusque celeberrimum apud Oxonienses professorem, I. Hottomannum, qui Roberto Leicestriae comiti erat a secretis, et post reditum in patriam sub Ludovico XIII legatione in Germania functus est, et Franciscum Pithoeum, utrosque Gallos, et scriptis eruditis celebres, quibuscum Camdeno intercessit arcta familiaritas et necessitudo per totam vitam mansura.
12. Ille vero, ex prudentiae qua pollebat suggestionibus et dictatis satis gnarus mentem variis studiis distractam (quod desultorii ingenii, dum polymathiae famam captat, vix in singulis mediocritatem attingentis vitium est) sensim cessante impetu flaccescere, nihilque magni aut praeclari plerumque effectum dare posse, illam integram ad historiae et antiquitatis Britannicae studium, ad quod sponte et potenti quodam impulsu naturae ferebatur, serio applicuit. Hoc enim in ipsa pueritia, dum prima literarum rudimenta puer imbiberat, emicans, cum ipso annis adultioribus in academia postea crevit: in hoc, si non unice, salte maxime intentus, hortante nobilissimo D. Philippo Sidneio, iuventutis Anglicanae principe, qui amicitiam ultro obtulit, ne tantis ausis, quae in honorem et utilitatem patriae redundatura praeviderat, excideret vir, iis exequendis maxime omnium par et idoneus. Hic ergo laborum et vigiliarum praecipuus scopus et finis, quasi Spartam hanc sibi soli relinqui ornandam credidisset. Hic prudentissimorum artificum exempla sibi ob oculos ponens, qui opus aliquod curiosum ac insigne, vel ipsis viventibus ab aequis iudicibus celebrandum, saltem extincta post cineres conditos invidia, posthumam perennemque famam pariturum, elaboraturi, postquam illius ideam in animo conceperint, in materiae, qualicunque opus fuerit, apparatu aptisque instrumentis comparandis toti occupantur, probeque etiam conscius industriam, ut ut magnam, idonea ac prudenti methodo destitutam lente admodum progredi parumque proficere, antequam ad opus istud, quod animo plane sublimi et heroico tandem aggressus est, sese accinxerit, tam de illis, quam de hac multa apud se volvebat. Cum ergo vix sperandum videretur gentis Britannicae origines, mores, instituta, reconditasque antiquitates e spissis tenebris, quibus per tot secula delituere, erui posse sine ope luminis, quod sermonis eorum, tum qui primae huius insulae incolae et quasi aborigines erant, tum qui, illis in occidentalibus Angliae plagis protrusis, illorum sedes occuparunt, cognitio erandum sedulo investigatori affundit, utriusque linguae tam Britannicae quam Saxonicae usum sibi familiarem reddidit, et praeter authores omne genus Graecos et Latinos, qui ab omni aevo ex quo hic quasi alter orbis detectus fuerit, et quibus vetustas authoritatem conciliavit, de Britannia quippiam vel ex industria vel obiter meminissent, excussos, patrios scriptores, aliosque, quos ex archivis, tabulariis et bibiothecarum penetralibus nondum cuiusquam aut industria aut curiositas in publicam lucem protulissent, consuluit. Ante omnia vero, cum chorographiam Britanniae, in qua urbes, montes, fluvios, promontoria, singularem regionum situm, et quicquid inibi memorabile extat quod antiquitati illustrandae conducat, esset descripturus, animo potissimum meditari coepisset (genealogicis, quae non ex professo sed ex accidenti tractavit, caeteris eiusmodi παρέργους et appendicis vice habendis) Ptolemaei Geographica, Itinerarium Antonini et Utriusque Imperii Notitiam, quatenus ad Britanniam spectant, diligenti manu versavit. Absque his subsidiis, opus istud difficle et intricatum vel levi cogitatione attentasse, intolerabilis audaciae et vesaniae fuisset argumentum. Denique, cum in vulgatis illius insignissimi Itinerarii, quo urbium caeterarumque stationum nomina, earumque a se invicem distantia intervalla continentur, editionibus infinitos pene errores occurrisse deprehendisset, de variis lectionibus e codicibus manuscriptis ubi ubi delitiscentibus, colligendis maxime solicitus erat, eaque de causa, amicos quotquot domi, vel in Gallia, Belgio, Germania, aut alibi habuit, frequentibus literis consuluit, ut illorum ope, quod erat praecipua instituti pars et quasi fundus, certior et exploratior Britanniarum notitia haberetur.
13. Camdenus non ex aliorum observationibus, ut quorundam mos est sapere, et Angliam inter subsellia discipulorum, aut in Musaeo circino metiri contentus, uti olim, postquam reliquisset Oxonium, cum incerti laris esset et magis sui iuris, amicorum beneficentia adiutus, ita quando pro more feriari licuerit, extra urbem sese proripiens, provincias petiit, Romanorum vias, mansionesque militares, castrorum oppidorumque rudera, et antiquitatum, si quae alicubi locorum superessent, vestigia diligentius et curiosius exploraturus, donec universam fere Angliam, variis itineribus susceptis peragratam, maximo cum fructu et delectatione oculis pedibusque lustrasset. Omnes, quibus compertum erat (et nemini fere id erat incompertum) Camdenum hoc opus moliri, laudissimos hosce labores, longe antequam ederetur, in illustrandis patria impensos gratulati sunt: hoc erat omnium in votis, etiam exterorum, Mercatoris et Ortelii praesertim, veteris geographiae maximi instauratoris, qui, cum coram Londini adesset, ut id faceret Camdenus, non tam ex affectu, quo illum complexus est, quam ex iudicio suasit suaque authoritate obtinuit. Non votis, non consiliis, non monitis, non precibus, imo non convitiis amicorum, quasi tum sibi, tum dulci patriae aliter esset defuturus, erat obsistendum.
14. Ut de Camdeno apud suos, ita apud exteros percrebuit fama; non proletarios dico scriptores, qui in infima classe eruditae caveae subsidebant, sed qui primas tenentes, utpote dignitate summa et politioris literaturae iurisque studiis felicissime coniunctis maxime conspicui, publicis rebus administrandis admovebantur, quos amicos et fautores nactus est. E quibus non sine piaculo praetereundus est vir praeclarissimus Barnabus Brissonius, senatus Parisiensis princeps, eo quod Camdenus ipse, tum in memoriali, quam de se praecipuisque vitae accidentibus reliquerat, charta, tum in additamentis, quae Annalibus suis reginae Elisabethae, longe post tragicam et maxime deplorandum illius eminentissimae dignitatis et longe meliore fato dignissimi viri mortem scriptis, et post diligenter revisis, propria manu inseruit, de ipsius amicita merito sibi visus est gloriari. Dum enim ab Henrico III Galliarum rege, ad consummandas, si fieri potuit, inter reginam Elisabetham et ducem Andinum fratrem eius, qui praesens aderat, nuptias splendidissima legatio anno MDLXXXI mitteretur, inter illustres viros ad id muneris summo cum utriusque gentis honore et decore exsequendum qui regalem procum comitarentur selectos erat Brissonius, illius consultationibus prudentia sua et gravitate morum non leve momentum additurus. At quis crederet virum tanta dignitate constitutum, qui iuri dicundo in augusta curia apud suos praefuit, tot maximi momenti negotiis, in quibus salus populorum continebatur, implicitum, principum alloquiiis assuetum, conviviis et hastiludiis exceptum, vix per suos, vix per nobilissimos Angliae proceres sui iuris manentem, relictis aulicis honoribus et oblectamentis, umbratici viri et pulvere scholastico obsiti, nondumque tricesimum aetatis annum egressi, qui ex humili vivendi genere tanti hospitis pro dignitate ac merito excipiendi vix capax videretur, amicitiam velle expetere? At id mitissimum Brissonii, qui praeclaras illas animi dotes, quas in se habuit, in aliis ubicunque reperisset, ex innata bonitate et colere et admirari solebat, ingenium permisit; id quoque Camdeni virtus et eruditio promeruerunt. Ita inter sese, quis superiores partes laturus sit, ille humanitate, hic modestia certantes, de re literaria, quasi, licet statu vitae maxime dissimili, ex similitudine tamen studiorum pares redditi, familiares miscuere sermones; nec dubitandum videtur quin Brissonius hunc saltem fructum ex itinere suscepto, licet res quarum de causa in Angliam ventum fuisset male cesserint, se reportasse agnoverit, quod Camdenum et nosse et de illo bene mereri licuisset.
15. Non hoc aucupio laudum, non favore magnatum, non applausu elogiisque amicorum delinitus, illi sui maxime omnium severus iudex, in scenam prodire voluit; adhuc enim animi dubius an exspectationi de illo universim conceptae aliquo saltem modo respondere, et chorographi, si non summe perfecti, saltem boni et industriii personam, quod maxime proposuit, sustinere potuerit, Britanniae suae editionum neutiquam maturavit. In opere enim tam vario, et argumenti feri infiniti, diu deliberandum: dum omnia acri, quo pollebat, iudicio versat, multa subinde occurrunt quae accuratiorem limam merentur, alia ex aliis eliciuntur de quibus antea non erat cogitatum, quae moram iniecere. Igitur nova itinera subeunda, foruli bibliothecarum denuo excutendi, amici iterum iterumque consulendi: Munsterus, Ortelius, Lipsius, Surita, Opsopaeus, Velserus, aliique antiquitatum et geographiae peritissimi, qui ut quaesitis per epistolas satisfiant, pro eximio erga bonas literas, erga Camdenum amore, operam sedulam lubentes dedere.
16. Tandem exactu decennio, liber ab omnibus rei antiquariae studiosis expetitus, viro maximo D. Gulielmo Cecilio, baroni Burghleio, cuius prudentisssimis consiliis maximam felicitatis, qua ad vicinarum usque gentium invidiam, frendentibus frustraque obnitentibus inimicis, per tot annos sub Elisabetha gavisa est, partem debuit Anglia, inscriptus, anno MDLXXXVI prodit; nec iste foeneratricem expectationem, quam universi conceperant, quod non raro accidit, fefellit. Quanto autem pretio habitus, quam amantissimis ulnis exceptus, quamque avidissimis oculis perlectus fuerit, nova editio anno sequenti, dein aliae anno MDXCIV, MDC (praeter eas semel iterumque in Germania factas) et denique anno MDCVII Londini, quae totius operis perfectionem consummavit, satis indicarent. Cum enim opus eiusmodi ex argumentorum, quae in illo tractantur, varietate continui incremementi capax sit, et tam ingenti rerum hactenus incognitarum, quarum origo aut obscura aut incerta, copia et apparatu referciatur, nemo qui de hisce studiis recte, et prout par est, iudicandi facultate pollet, errores, si qui in primis editionibus reperirentur, non ex levitate et inconstantia mentis, non ex praecipiti insulsas et nulli fundamento innixas coniecturas venditandi audacia aut inani pruritu, sed ex defectu debitae authoritatis aut mentis non semper attentae variisque cogitationibus distractae lassitudine admissos, qui vel ex vigilantissimo obrepere possint, exprobare aut illud omnibus numeris nondum fuisse absolutum mistis querelis mirari debet. In hoc foecundi ingenii partu pulchra quidem lineamenta apparuere, et nullo vitio distorta compages, quibus novos colores integrumque vigorem inductura esset maturior aetas. Hoc nempe erat plurium annorum et cumulatioris experentiae negotium, ut lucubrationes istae, saepe repetitis curis recognitae, limaque accuratiori perpolitae, novis auctariis in iustam decoramque molem demum crescerent. Omnes tamen Camdeni, quae in quolibet doctrinae genere, quaquaversum scientiarum artiumque circulus patet, sese explicavit, industriam, excelsum ingenium, methodum accuratam, elegantiam et puritatem sermonis, historiae abstrusioris enucleationem, felicissimam antiquitatum indagationem, incomparabilem modestiam, ne minima quidem ostentationis labe deturpatam, potissimum vero solertiam et iudicium nullibi desiderandum, quod totam molem instar animae agitans, caeteris ornamentis gratiam, vires, vitamque infundit, obstupuere; ita ut praclarissimorum huius et superioris seculi virorum ore, tanquam patriarum antiquitatum et Britanniae historiae optimus illustrator, elogiis plane invidendis, quae tamen intra rectum verumque steterint, celebraretur. Haec nimirum erat praecipua et quasi propria Camdeni laus, illum plus de Britannia, quam de illo Britannia, scriptis in omne aevum victuris meruisse. Hoc in singulis fere epistolis, quas iam publici iuris facio, elucet, seque vel maxime incuriosi lectoris oculis ubique ingerit: e quibus unicum solum elogium, quod illustrissimus Thuanus, ipse quoque omnium seculorum memoria ac fama longe dignissimus, quem incorruputa fides amplissimaeque dignittanniaatis apex a sordidae adulationis vitio reddiderat alienissimum, non tam blando erga amicum affectu, quam iudicio et iustissima meritorum aestimatione ductus, hic exscribam et citabo:

Ad tuum Britanniam venio, opus omni mea praedicatione maius, in quo fidem, diligentiam, iudicium et candorem simul licet admirari, quantum in nullo alio, qui simile opus aggressus est.

Caetera quae in eruditissimorum virorum scriptis extant elogia, ne historicae narrationis illis hoc loco non suo insertis interrumpantur series, ad finem commodius reservabuntur.
17. Inter tot ingestas amicorum laudes et gratulationes, quasi iisdem pectus impervium habuisset, innatam animi modestiam retinuit Camdenus, minime elatus aut magna de se sentiens: parum vero honorum appetens, deque iuventute Anglicana bene merendi cupidissimus, modica sorte, quam in schola Westmonasteriensi iam per multos annos obtinuerat, contentus, adhuc pro-magister mansit, ab isthoc laborioso munere neutiquam abstrahendus. Sed quid valent nuda et inania laudum praeconia? Ille felicitatis in isthoc secessu, quo, si per alios licuisset, erat consenescendum, ex aequalibilitate animi securus, nulloque aut ambitionis aut avaritiae oestro percitus, sui plus aequo negligentior. Amici non item, ut seculum apud posteros absolverent, quasi optime meritos, inter quos Camdenus iure recenscendus, neglexisset. Biennio enim post primo editam Britanniam, anno scilicet MDLXXXVIII, illum admodum reverendus P. Ioannes Piersius, tum temporis Sarisburiensis episcopus, ad praebendam Ilfarcombae in agro Devoniensi sitam inque ista cathedrali ecclesia fundatam per procuratorem 6. Februari 1589, mox installandum, promovit, tum ut hoc reditu addito foverentur studia, tum ut nova haec dignitas amplioris secuturae esset quasi praeludium et arrha. Hanc vero dignitatem ad mortem usque retinuit Camdenus, authoritati spirituali eiusdem sedis per varias successiones episcoporum pariter subditus, ac si sacris ordinibus fuisset initiatus: unde cum ab admodum reverendo patre Roberto Abbotto episcopo Sarisburiensi, istius ecclesiae generalem visitationem feriis Penetecostalibus anni MDCXVII inceptaturo, una cum caeteris canonicis ad comparendum iuberetur, literis sancti obsequii plenissimis V Maii datis, eo quod per ingravescentis aetatis (fere enim erat septuagenarius) infirmitates iter illud aggredi sine maximo incommodo non liceret, facile impetravit ut procurator eius vice admitteretur.
18. Vergente ad finem anno MDXCII, animo studiis obstinate intento, corpus tot laboribus et vigiliis impar nocturnisque lucubrationibus fatigatum et pene obtritum, quae hactenus bona et integra constitisset, valetudo destituit, illudque febris quartana, longa et importuna comes, occupavit, quae alte in medullis latens, non nisi post sesquiannum et quod excurrit penitus (saepe enim pro natura ipsius alexipharmacis debilitata, vires remiserat) expelli et fugari potuisset. Aegrotante Camdeno, quasi reipublicae literariae salus pariter quoque periclitaretur, ingentemque iacturam passura esset Anglia, si illum in ipso aetatis vigore, iam medio stadio, procul adhuc, uti sperandum erat, a meta, laudabili et decoro gressu decurrentem mors stravisset, amici metu perculsi, ne quid humanitus accideret, doluere de illius salute, quam omnibus modis vellent redemptam, maxime soliciti, et vere sumpãsxontew; illumque hoc minaci morbo laborantem, medici consiliis, etiam qui aberant (nam illos quoque, praesertim celeberrimum Casum Oxoniensem haec solicitudo tetigit), omnes vero calidissimis votis importunisque precibus ad Deum optimum maximum adhibitis, adiuverunt. Post et Camdeno et patriae restitutam sanitatem exultanter quidem, et tanquam communi beneficio accepto triumpantes gratulati sunt.
19. Mortuo viro doctissimo Edwardo Granto, sacrae theologiae doctore, qui regiam scholam Westmonasteriensem diu rexerat, mense Martio MDXCIII in eius locum suffectus est Camdenus, quo nemo dignior, si longae per duodeviginti annos in eadem palaestra exercitationes ex aequo ius ad succedendum non dedissent, cui illius praefectura demanderetur. Hic metam et terminum laborum, hic votorum summam attigisse visus est vir modestissimus. Quid enim gloriosius ab eiusmodi moribus praedito, qui aliis benefaciendo publicisque commodis inserviendo se totum impenderat, mente concipi aut fingi potuit, quam nobilissimorum adolescentium, qui prudentia, consiliis, fortitudine, ac domi forisque praeclare gestis patriae gloriam essent propagaturi, mores et ingenia virtutum et doctrinae praeceptis formare, et isti seminario, quod ipsius summa cura excultum, tot praesules et theologis in ecclesiae Anglicanae bonum esset producturum, praeesse? Interea temporis amici longe maiora optarunt voveruntque: inter hos reverendus admodum pater et dominus, D. Tobias Matthaeus episcopus Dunelmensis, postea in archiepiscopale provinciae Eboracensis solium sub Iacobo I assumptus, qui nuncio accepto mox gaudium, affectum et amorem quo erga Camdenum ferebatur literis gratulatoriis perquam benevole testatus est, dicens, illum hoc longe antea, imo decies plus meruisse, opera quoque ultro oblata, si usuique quoquo modo esse posset; quod tamen timide fecit, quasi retracturus, cum ipsi in mentem venisset maximae apud reginam authoritatis viros, quibus Camdenus erat in deliciis, id longe melius et auspicatius praestituros.
20. Anno MDXCVII iterum aegrotavit Camdenus, et longe periculosius, non iam deinceps constanti et integra, sed plane incerta, morbisque, iis quoque gravissimis, subinde interrupenda valetudine fruiturus. 21. Grammatica Graeca ab ipsius venerando decessore, quocum per aliquammultos annos concorditer et amantissime vixerat, olim composita, hactenus in schola regia obtinuerat, cuius rudimenta, cum multa ex parte laborarent deficerentque, neque satis facilem certumque ad penitiorem istius linguae, sine qua vel ipsa Roma barbarÄizei, et cuius ope prisca fides et religio, elaboratis scholasticocrum tricis horrendum in modum oppressa, offuciisque superstitiosis deturpata, vindiciis secundum libertatem postulatis, pristinae integritati et puritati restituitur, cognitionem aditum sternerent, illa non tam reformanda, quam de novo instituenda censens Camdenus, observationibus quas ex Graecis omne genus scriptoribus acri iudicio et longo usu collegerat, sub severum examen revocatis, grammaticam novam, non soli scholae cui praeerat, sed universis per Angliam scholis deinceps inservituram, eodem anno dedidit, eamque facilem et compendiariam, methodo optima regulisque certis et necessariis instructam, ut aliis subsidiis opus non habeant pueri, qui primis labris linguae elementa degustare cupiunt et ἀμυήτοι elaboratis istiusmodi institutionibus, quales a quodam e literatissimis successoribus post aliquot annorum lustra congestae, in usum mystarum relictis. Ita praesaga mente, si scholae forte, disponente Deo, amicisque urgentibus, tandem aliquando valedicendum fuerit, istud egregium diligentiae suae in munere administrando monumentum, quod nulla delebit dies, relinquere voluit. Camdenus hac sorte, ut ipsi videbatur, satis felix, magnatum benevolentiam artibus adulatoriis neutiquam captavit, illorumque limina frequenti itatione inter officiosos clientes non trivit. Deo, sibi et Musis vacans, inque rem literiam posteris profuturam maxime intentus, non domesticam, licet illa praeter expectatum creverit, in publicos quoque usus demum impendenda; dignus tamen omnium praeter sui ipsius iudicio, qui in sublimiori loco extra ludum in quo tamdiu inclusus fuisset, ubi ingenii, solertiae, et iudicii dotes in rebus fructuosioris, si quod sit, momenti enodandis explicaret, honorificum et nobile otium nactus, collocaretur. Commodo autem non multo post sese amicis obtulit occasio, quam a longo tempore expetiissent, demonstrandi, quanti illum et illius studia fecerint. Mortuo enim viro clarissimo Richardo Leigho, rege armorum titulo Clarentio, apud reginam Elisabetham, cuius gratia et favore in primis floruit, mature aliis honorem praerepturus, intercessit illustris vir D. Fulco Grevillus, classis regiae thesaurarius, ut Camdenus in illius locum adscisceretur; ille interim prorsum inconsultus et plane inscius, qui ne vigilans per modestiam, neque per somnium quidem illud mente concepisset. Regina, optima meritorum remuneratrix, quantum de se, quantum de patria meritus fuerit Camdenus, et quod sapientissima foemina in disponendis conferendisque, uti vocant, officiis, potissimum spectabat, quam provinciae cui erat praeficiendus ornandae omnino par esset, satis convicta, benigne annuit. Quod tamen primo illustrissimo domino, D. Burleio, qui omnia in aula potuit, et quem sibi toties faventissimum antea expertus fuerat Camdenus, non parum displicuit; non quod vir ille maximus Camdeno suo iratus, iam abalienatis affectibus illi hunc novum honorem invidisset, sed quod, ope illius non prius petita, neglectus videretur. Extemplo enim acceptis a Camdeno, aulicis artibus inassueto, quibus ab hac spreti posthabitique patrocinii, quasi diffisus illi, in aliorum se recepisset clientelam, suspicione sese purgavit, literis placatus, illum solito amore amplexus est. 22. Collegium fecialium, in quod cooptandus erat Camdenus, iuxta formam quae propemodum hodie obtinet instituit et literis patentibus secundo Martii die primo regni anno Westmonasterii datis stabilivit Richardus rex tertius, et postea reges Philippus et Maria novo diplomate apud honorem de Hampton-Court, decimo octavo Iulii die annis regnorum suorum primo et tertio signato, aedibus Derbeiensibus ipsis et successoribus in illorum perpetuum usum assignatis confirmarunt: quod constat ex tribus regibus, sex heraldis, et quatuor prosecutoribus, quorum singuli propriis titulis insigniuntur hoc ordine: Garterius sive a periscelide, Clarentius, sive in australibus Angliae provinciis, et Norreyus, in borealibus ultra Trentam regionibus armorum reges; heraldi Eboracensis, Lancastriensis, Windsoriensis, Richmondiensis, Somersettensis, et Chestriensis; poursuivants sive prosecutores, Rouge croix sive a rubra cruce, Blew-mantle sive a caerulo mantelio, Rouge dragon sive a rubro dracone, et Portcullis, i. e. a cataracta sive a porta demissoria nuncupati. Interdum alii heraldi et prosecutores constituuntur extra vices ordinarias, suis quoque distinctis titulis insigniti, qui caeteros aut adiuvent aut iis quoque modo cedentibus succedant.
23. Hi vero omnes authoritati et mandatis comitis marescalli Angliae subsunt. Quae summa dignitas pro arbitrio regum nostrorum olim collata, a Thoma de Brothertonia, in cuius haeredibus rex Edwardus II frater illam fixerat, iure successionis ad Thomam Moubraium Nottinghamiae comitem devoluta, a Moubraiis in illustrissimam Howardorum familiam transibat. Thomas autem Howardus dux Norfolciae, laesae maiestatis anno MDLXXII postulatus, cum vita avitos honores et dignitates simul amisit. Post cuius triste fatum ad dignitatem illam Georgium Talbottum Salopiae comitem, illustrissimis maioribus, quorum nomina in annalibus Angliae in omnem aevum, quam diu virtuti, sive morali sive bellicae sive politicae, debitus constabit honos, celebrabuntur, editum, sibi soli tenendam (non enim fecerat hareditariam) promovit Elisabetha, iam per ducis Norfolciensis attincturam libera et ex iure ad libitum disponendi potens. Talbotto versus finem anni MDXC demortuo, hoc tempore auctoramento regiae potestatis per commissionem, uti loquuntur, magno Angliae sigillo minutam delegatae, istud munus administrantes illustrissimi viri, D. Gulielmus Cecilius supradictus, Angliae thesaurarius, et Carolus Howardus Nottinghamiae comes et Angliae Admirallus, Camdenum primo heraldum titulo Richmondiensem (pro more enim solenni nemo in supremum illius collegii ordinem nisi ex heraldorum proprie sic dictorum numero adscisci solet, uti quisque in venerabilem iudicum consessum admittendus, servientis ad legem gradu, si illum nondum sit adeptus, in antecessum decoratur) in palatio regio Westmonasteriensi Octobris xxii, deinde proximo die, qui erat Dominicus, viz. die xxiii anno Christi MDXCVII, anno xxxix Elisabethae reginae exeunte, Clarentium constitueerunt, sive, ut verbo forensi, licet parum Latino, quod supra feci, utar, crearunt; ritibus caeremoniisque sollenibus rite et pro more adhibitis: licet eodem tempore quod frustra obiecerat malevolus quidem mox nominandus, literas patentes non acceperit; paucis diebus, quod non raro hac ipsa in re fieri solet, necessario interpositis, antequam illae sub forma iuris, quae longiorem post se moram traxerit, expedirentur.
24. Hanc splendidam dignitatem omnes boni Camdeno gratulati sunt, qui iam ex umbra in apricum eductus, et inter proceres magnatesque regni in aula festis sollenioribus pro ratione muneris subinde visendus, idem tamen suique similis perstabat: eadem mentis, nullis honoribus, blanditiis nullis corrumpendae, modestia in moribus eluxit: animus quoque ad studia alacrior vegetiorque. Ex hoc enim novo vitae genere ille ab aerumnis molestiisque scholae immunis, et libertate quasi donatus, maxime sibi in lucro posuit quod iam in Musaeo aut rure longiorem moram facere, iam horas usuramque temporis, prout lubebat, impendere, iam literario cum amicis, sive in Anglia sive alibi terrarum, commercio commodius uti, frui, iam Angliae provincias diligenti pede remetiri, et curiosis oculis iterum lustrare licuerit. Camdenianae dignitatis fulgorem invidia, quae est pusillorum ingeniorum pestis, et consummatae virtutis assidua comes, percitus, limis suis oculis sustinere non potuit Radulphus Brookus, heraldus titulo Eboracensis, qui magnificum et celebre illud munus, quod ex nimia sui aestimatione tanquam sibi debitum arrogaverat, obtinendi spe frustratus, invidia mox in rabiem et furorem conversa, fictitium illud dedecus quo se onustum perperam credidit, alienae laudis iactura ulcisci in animum his malis affectibus exulceratum induxit. Non virtutis, non meritorum, non candoris Camdeniani, quem ipse quoque expertus est, fama ipsum emolliverat. Duobus enim annis in hoc ingratissimo opere, quod virum ingenuum et probum dedecebat, ne sine ratione insanire, aut absque omni umbra et specie veri calumniari videretur, impensis, tandem librum vernaculo sermone conscriotum illiberalibus putidisque convitiis refertissimum, lingua vernacula, anno MDXCIX, hoc est tredecennio post primo editam Britanniam, nulla imprimendi facultate impetrata, suppressisque in prima pagini typographi et bibliopolae nominibus furtum extrudit.
25. Iratus nimirum Camdeno, quod nondum in dignitate heraldica constitutus, in Britannia sua genealogicis sese immiscuerit, quasique sacra haec illotis profanisique manibus temerasset, errorum, qui prosapiis et antiquae nobilitatis huius regni successionibus fraudi et praeiudicio fuerint in valde celebrata Britannia detectionem (hic enim erat famosi libelli titulus) in se suscepit; nec hoc contentus, cum ipse aliarum antiquitatum extra suam artem esset imperitissimus, omnisque politioris literaturae, imo et linguae Latinae rudis, Camdeno plagii dicam in reliquis Britanniae partibus impingit, quasi viri clarissimi Iohannis Lelandi scrina sacrilega manu compilasset. Cuius solius authoritate fultus, scriptor quidam ex nostratibus, utinam ob mentis solertiam et iudicium pariter ac ob ingenium et industriam commendandus, eandem calumniam credule reque penitus inexplorata arripit. Veruntamen bona Camdeni existimatio solidioribus innixa erat fundamentis quam ut his machinis expugnari, nedum laedar, potuerit.
26. Ille vero vir optimus et eruditissimus, ne famae quam probum decuit negligentior esse haberetur, et se et innocentiam suam contra iniustas huiusce egregii calumniatoris criminationes, edita in appendice ad finem quintae editionis Britanniae, anno Christo MDC, quam serenissimae reginae Elisabethae, patronae indulgentissimae et felicitatis sui secundum Deum authori, dedicavit, responsione tueri festinavit. Vindiciis sane operosis, multiplicique eruditione refertis, originesque et historias nobilissimarum familiarum e spissis tenebris nova et exquisitiori indagine erutas complectentibus, omnibus harum rerum studiosis adeo plene erat satisfactum, ut sive occasionem hanc sive pensum, quod malo animo irrogaverit adversarius, novas gazas ex antiquitatis penetralibus explicandi Camdeno gratularentur. Ille enim, cum has de principum nobiliumque stirpibus et genealogiis, quae ad illum, in chorographia Britanniae caeterisque ex Romanorum historiis antiquitatibus illustrandis, ut supra dixi, maxime occupatum, minus spectare viderentur, disquisitiones levi prorsus manu tetigisset, iam ex quo in supereum fecialium ordinem adscitus fuerit, rem heraldicam studiosius tractare officii sui et muneris esse duxit: quod ex hac apologia aliisque collectionibus magni momenti, iam in archivis collegii reperiendis, quas successoribus suis utendas ultimis tabellis legavit, abunde constat.
27. Non opus est ut multis agam, curiosum lectorem ad illam apologiam amandaturus; pauca tum inde, tum aliunde collecta, ad vindicandam Camdeni ab horum atrocium criminum reatus innocentiam, hic apponere satis et fortasse plus quam satis erit.
28. In hisce vindiciis Camdenus a miti ingenio, quod a natura inditum suavissimi mores et religio consummaverant, non sibi discendum esse, licet falsis obtractionibus irritatus, voluit, non quid meruerit procax aemulus, non alio nomine quam Antiphili dignoscendus, utpote quem proprio cognomento dignare generose recusavit, sed quid sibi suisque moribus conveniret repositurus. Hallucinationes, si quae fuerint admissae, quod in isthoc intricato et vario opere adeo proclive erat et vix a quoquam vel oculatissimo effugiendum, meliora monitus, gratus agnovit: pariter Antiphilum multa malitiose in alium sensum male intelligendo detorsisse ostendit, insignem vero eius oscitantiam et plane obstupescendam industriam, nisi praevenisset in Camdenum furor, qui menti tenebras solet offundere, non tam malevoli censoris, quem aliter silens contempsisset, quam aliorum, quorum curiositati iverit consultum, causa, nude et vere, a convitiis retorquendis alienus, crebris exemplis representat; et quicquid erat ambiguum obscurumque ex originalibus chartis manuscriptis, quarum authoritati neutiquam erat refragandum, firmat et illustrat. Exprobavit quoque Brookus Camdenum quorundam heraldorum scripta vidisse, illorumque opera non parum adiutum. Quid si? Num vero ille e spoliis alieno sudore partis triumphandi materiem surripuit? Num illos, per quos profecerit, invidus et ingratus noluit profiteri? Hoc erat a Camdeni genio et moribus, si quod unquam flagitium, maxime alienum. Ubique enim per totam Britanniam suam viros clarissimos qui illum quoquo modo adiuverint, et qui sibi in genealogiis indagandis lumen aliquod praetulerint, praecipue Thomam Talbottum in chartophylacio actuarium, et Robertum Gloverum heraldum Somersettensem, stirpium genealogicarum et successionum peritissimos, quos summo in honore habuit, debitis elogiis prosecutus est. Gloverum enim appellat virum maximum et nunquam satis laudatum heraldum, uti antea in Britannia, artis heraldicae studiosissimum peritissimumque in fecialium collegio, qui Somersetti titulum gessit, Robertum Gloverum. Huic elogio tanquam verissimo et Gloverianae eruditioni ac virtutibus maxime debito suffragium quoque tulit vir summus, D. Gulielmus Dugdallus, primarius armorum rex, titulo Garterius sive a periscelide ordinis S. Georgii denominatus, cuius memoria non tam ob amicitiam, qua me a multis annis complecti, illamque epistolis subinde scriptis fovere dignatus est, quam ob indefessam industriam et solertiam, quae tot ingentibus voluminibus patriam imo et universam rempublicam literariam ditabit, ob fidem difficillimus temporibus flagrante bello civili regi Carolo I praestitiam, egregiasque animi dotes, semper dum vixero, apud me chara et sacra erit; cui cum in familiari, quod de re antiquaria et historica pro more habuimus, colloquio dixissem, me non potuisse satis mirare ne dicam indignari, neminem e fecialibus historiam collegii celebriumque virorum, qui a primis fundationis temporibus illic floruerant, vitas describendas in se suscipere velle, et sic, dum aliorum famam multa nocte adopertam, quia novo egent illustratore, in seram posteritatem propagando suam immortalem reddeere: (quod flagrantissimis votis millies optaverim, nec efflagitare adhuc desistam) ille sine mora acriter, at serio quidem, respondit, se in isthoc vegrandi numero duos tantum pro vere magnis habere, Gloverum et Camdenum; cuius sententiam hac molli interpretatione explicare placuit, caeteros feciales, ut ut illustres et merito suo aestimandos, quanti quanti tamen fuerint, ipso censente, duobus illis viris praestantissimis, quos admirari solitus erat, longe inferiores esse.
29. Gloverus sane omnes, quotquot illum anteibant, in eiusmodi studiis diligentia incredibili et acri ingenio supergressus, praematura vero morte extinctus, ingentes collectaneorum acervos nondum in formam seriemque iustam et perfectam digestos reliquerat, quos cum maximi faciendos illustrissimus G. baro Burleius, qui viro eruditissimo magnopere favebat, comperisset, pecuniis numeratis redemit. Hos autem Camdeno benevole communicavit, ut inde quod ornando operi, quod iam iterata vice vel tertium edendum erat, usui esse posset, excerperetur. Hinc illae querelae, illae vociferationes, calumniae illae impactae, quasi laudes Gloverianae industriae debitas in se transcripsisset Camdenus: quod meram calumniam esse et purum putum mendacium, et novit D. Cecilius, et quotquot Gloveri chartas, quae in collegii archivis postea erant repositae, viderint, agnoverunt. Gloverus lubrum de nobilium Anglorum stirpibus lingua Latina inchoaverat, quem, Camdeno iudice, misere corruptum interpolatumque suo nomine sub titulo Catalogi Honoris Anglice edidit affinis eius Thomas Mills Cantuariensis. Ad dignitatem heraldi Somersettensis, anno Christi MDLXXI 14 reginae Elisabethae evectus, postquam XLV annos vixiset, diem suum obiit Londini 15 Aprilis MDLXXXVIII, et in templo S. Aegidii iuxta Cripplegate sepultus iacet.
30. Eadem facilitate profligata intercidit altera de chartis ineditis Lelandi deflorandis criminationis pars, quam sola calumniandi libido suggessit, a qua omnino fuisset abstinendum, modo eas vel levi celerique oculo percurisset iniquissimus iste Aristarchus. Sed hoc parum illi curae fuit, modo putidis mendaciis calumniosisque fabulis in vulgus sparsis Camdeni fama, quod unice volebat, laceraretur. Ioannes Lelandus Londinensis, amore erga patriam potentique naturae genio impulsus, ad illius quoque antiquitates illustrandaas sese dedita opera eccinxit; cuius industriam perquam laudabiliem, annua pensione e fisco regio soluta, favore suo fovit rex Henricus VIII, illumque antiquarii, quo merito gloriatus est Lelandus, titulo insigniviti. Munus istud, quod dolendum est, ab isto tempore omnino desiit: licet unus et alter (vix enim plures numerantur) superbum illud historiographi regii, nerscio an satis pro dignitate, nomen sustinuerint. Lelandus authoritate regia communitus iter laboriosum suscipit, Angliae provincias circumeundo lustraturus, rudera antiquitatum ubi ubi sedulo investigat, bibliothecasque monasteriorum et collegiorum, quas illi ubivis patere rex iusserat, ingreditur, antiquorum scriptorum, tum qui exteri, tum qui domestici fuerint, monumenta recensurus. In hoc itinere, quod bonas literas promovendi studio obierat, se integrum sexennium impendisse <scripsit> in strena (ita enim supplicem libellum nuncupavit) quam Henrico VIII anno regni eius XXXVII oblatam Ioannes Balaeus postea in lucem edidit. Heic sane vir minime vanus et omni procul ostentatione profitetur se multa et magna (puta librum De Topographia Britanniae Primae, in quo vetustas etiam locorum, quorum meminisssent scriptores Romani, appellationes spissa caligine obsitas in lucem esset revocaturus, libros De Antiquitate Britannica, sive De Civili Hstoria quinquaginta, iuxta comitatuum Angliae et Walliae, quae tunc temporis obtinuerat, partitionem: item libros sex De Insulis Britanniae adiacentibus, denique libros tres De Nobilitate Britannica) quae infinitam illius industriam, solertiamque, et excelsae mentis, ad maxima quaeque aspirantis, praeclarissimas cogitationes cognatusque abunde testantur, moliri. Hoc sane libenter concedimus, virum eruditissimum et maxime industrium in plerisque elaborandis, saltem pro captu suo et ratione istorum temporum, in quibus literarum lux e scholasticae theologiae tenebris et barbarie emergere et exoriri primo coeperat, bene et feliciter processurum fuisse, si per otium, si per caetera vitae commoda, si per regis procerumque munificentiam licuisset. Sed proh tristes rerum humanarum vices! Proh viri optimi deplorandum infelicissimamque sortem! Non enim multo postquam fidem quod susceperat praestandi quasi signatis tabellis obstrinxisset, sive operis promissi difficultatibus deterritus, sive immensis laboribus fatigatus fractusque, sive dolore nimio et melancholia, quod fructum industriae iustaeque expectationi parem percepisset, forte oppressus, sive quacunque alia de causa, abalienatae mentis, nullis e religione et philosophia, nullis e medicina petitis remediis ad pristinum sanumque statum revocandae, aegretudinem perpessus est, vasta interim observationum, quas in adversaria sine ordine et properante calamo prout ipsi occurrissent congesserat mole relicta. Harum quatuor libros, ut loquuntur, in folio, et septem minoris formae, manu Lelandi pleraque ex parte descriptos, in perpetuam ipsius memoriam bibliothecae Bodleianae Oxonii dono dedit vir clarissimus Gulielmus Burtonus, famae ob editam Agri Leicestriensis Descriptionem, apud antiquarios nostros notissimae. Reperitur quoque aliud volumen collectionum Lelandi in bibliotheca Cottoniana. Non irritabo Lelandi manes si dixero, totum opus, quod saepe tractavi, mire confusum, distractum, nulloque ordine digestum, limam ubique desiderare, et tanquam corpus ecsuccum, exangue, animaque destitutum prostare. Collectanea haec se vidisse sponte fassus est Camdenus, e quorum lectione si quid opis inde sibi accrevisset, illud gratus agnovit. Ille autem longe ante visos Lelandi codices, melioribus subsidiis, ne dicam acriori iudicio et linguarum peritia, qua eguit Lelandus, ad idem opus adornandum instructus, laboriosis quoque itineribus vias militares, vetera castra, urbium et oppidorum ruinas emensus, omnia antiquitatis vestigia, cryptas, montes, convalles, fluviorum fontes, alveos, obliquosque cursus maeandrosque, maris sinus, locorum, Antonino duce, intervalla et situm, terrae dotes, incolarum mores, provinciarumque limites suopte ingenio rimatus est: relictisque rivulis, ipsos fontes petit, pristini aevi scriptores, archiva et tabularia regni, praesertim quae in turre Londinensi reponuntur, et librum denique censualem (qui Domesday Book appellatur), bonamque indolem, industriam, ingenium, iudicium, sensum in profundiora rerum penetrantem, veritatis amorem, eiusque explorandae exquisitum studium semper sibi subsidio habens, tandem post exantlos xxx annorum labores Brittaniam suam absolvit.
31. Aliorum observationibus, si quae fuerint, diffisus, oculis suis solum credidit: a quoque suffurari aeque eque alienis laboribus famam captare ipsum plane pudebat; non tali mente praeditus opus illud arduum aggressus est; uti neminem insectatur, ita neminem debita laude fraudat, minime vero omnium Lelandum, quem non sine praefatione honoris saepenumero citat. Quantus vero fuerit Lelandus, si non ex editis opusculis et collectaneis, saltem ex eximio opere (quod perfectum reliquit) De Scriptoribus Illustribus Britannicis, quod in publicam lucem exeat, dignissimo, colligere licet. Ex quo lectori curioso, uti spero, non displicabit, si quod ante quadriennium in gratiam reverendi, clarissimi, et eruditissimi viri D. Danielis Papebrochii S. J., id, cum Antuerpus adessem, rogatus exscripserim, hic apponam.

E Ioannis Lelandi collectaneorum, sive de scriptoribus illustribus, tomo quarto, in archivis blbliotheca Bodleiana Oxonii.

Simonis Stochi inter Cantios honesto loco nati virtutes, illustria facta, denique totam vitam multi quidem Carmelitici nominis professores posterati diligentissime tradiderunt. Me tamen nunquam pigebit aliquantulum laboris in eadem re impendere, et pauca ex multis tanquam e copiae cornu seligere. Simon igitur in ipsa adolescentia se totum solitudini et virtutibus consecravit, sylvestres illi fructus ambrosiae dapes erant, scaturiens ex horridis rupibus aqua nectar, cavae quercus et antra purpureus thorus. Unde etiam cognomen traxisse fertur, quod quamvis ego non omnino adfirmo, sic tamen Laurentius Burellus Divionensis de Stocho verba faciens in libro de illustribus Carmelitis scribit:

Qui latuit quercu, celso nunc vivit Olympo.
Nam populi ductor, doctor et ipse fuit.

Cumque iam longiuscule vastam coluisset heremum, accepit nuncium laetissimum, nempe Anglos paucos, at bene instructos, e Caramelo domum rediisse. Audiverat ille quidem antea multa de loci celebritate, et tacito ipsum apud se animo devenerebatur. Itaque maturavit, ut sui, id est, heremitici ordinis homines Alauni vadum colenteis non modo videret, verum etiam conveniret. Quid longa opus est oratione? Vidit, convenit, dexteram dextris coniunxit, denique se socium etiam crescenti, non sine Anglici orbis tunc applausu, religioni adiunxit. Casta certe et undecunque probata erat vita Anglorum e Carmelo venientium, collata tamen cum Simonis claritate visa plane subobscura. Illuxit haec claritas usque adeo in sociorum suorum oculis, ut divinum aliquod lumen coelitus in hominem delapsum facile et dicerent et crederent. O tempora! O mores! Ubi nunc sunt ecclesiae Anglicanae lumina, quae per totam late insulam veluti coelestia coruscarent fulmina? Cognita autem tam manifestis signis eius, si ita dicere liceret, divinitate, curatum est, quibus tamen nescio modis, ut toti Carmelitarum religioni merito praeesset. Tanta res est habere antesignanum, qui radiantem facem praeferat. Iam senex fuit Stochus, nec puduit tamen colophonem literis, quas non mediocriter iuvenis hauserat, addere. Ergo Isidis vadum, academiam, ut hac nostra aetate, ita et olim florentissimam, se contulit, nomenque decusque inter literatorum proceres meruit. Sed hic res memoria digna occurrit. Nam quo tempore Stochus apud Isiacos studebat, nullus erat in urbe nec in suburbio locus Carmelitis designatus. Ubi vero nunc est coenobium Carmelitarum extra muros bene amplam, olim erat alta et magnifica principum regia, inque illa, ne sis ignarus, lector, natus fuit Ricardus eius appellationis primus Anglorum rex. Sic etenim didici a Iohanne Rosso Verovicensi in libello De Academiis Britannicis. Cavendum igitur, ne quemadmodum reges aliquando palatiorum et antiquarum urbium usum monachis permiserint, ita rursus vicissitudine quadam pro palatiis et urbibus ipsa petant coenobia. Sed ad Simon redeo, qui relicitis Isiacis Alauni vadum et gregem sibi commissum repetiit. Hic quoque aliquam nactus quietem, rem studiis apprime necessariam, calamo usus est, at praecipue in hymnis et canonibus Carmeliticae professione convenientibus. Inter haec senio gravatus erat, agebat enim annum vitae suae centesimum, et communis causa religionis illius in Galliae civitatem se contulit, multaque ibidem in rem publicam sui ordinis excovitavit, scripsit, edidit, ac non multo post obiit 6 die Julii anno domini 1266. Burdegalenses vero funus honorifice sepeliendum curaverunt. Porro non longe ab eius morte tempore per Romanum divorum numero adscriptus est. Nunc sicut fabula fabulam trudit, ita Simon Stochus alium longe recentioris memoriae Stochum, praenomine Petrum, a me laudandum evocat. Fuit hic Petrus Carmelita Hichiensis collegii, et tanto apud Isiacos cum eruditionis tum ingenii nomine in honore, ut proximum a supremo academiae magistratum gesserit. Factus igitur commissarius, sic enim vocant, non modo summo ornamento, verum etiam commodo academicis erat. Nam eo seculo, quo ille fuit in pretio Stochus, sparserat nova dogmata Wigoclivus, contra quae acriter insurgebat, et collatis signis, ut ex edito libro apparent, pugnabat. Scripsit etiam contra Philippum Repingdunum canonicum Oxonii haereseos accusatum anno domine 1382, quo tempore et Nicolaus Henoforthus, alias Henford, accusatus fuit. Sed an hic sit Repingdunus qui Omilias in Evangelia Dominicalia scripsit non possum certo pronuntiare. Extat praeterea liber in quo Stochus se clypeum hastamque pro Holchamo exhibet. Adde huc Praeconia Sacrae Scripturae, opus non contemnendum. In summa, multa alia scripsit, quae seculo sophistico valde placuerunt. Tandem exuto magistratu, Hichiam reversus est, ubi diem clausit supremum 28 die Iulii anno domini 1399. Certe Ioannis Stochi, nisi in tempore se mihi obtulisset, non meminissem. Erat ille dominicanus et literatus, sed quia parum candide sentiebat de Carmelitis, Ioannes Cornutus, alias Horneby, edito libello illum perstrinxit. Plura de Ioanne Stocho in praesentis non occurrunt.

32. De Lelando satis. Sed non ita dimittendus est Brookus, vel potius Brooksmouthus, quod verum eius nomen erat, altero, utpote nobiliore, ementito. Ille sui plenus, nescio qua intemperie et furoris aestu exagitatus, non soli Camdeno sed caeteris eiusdem instituti sodalibus infensus, in illorum famam, commodum et securitatem turpiculis fraudibus malisque artibus grassabatur, quod luculento hoc exemplo firmabo. Simultate malevoloque affectu in inimicitiam odiumque erumpentibus, Brookus, ut virum clarissimum quem honoris causa non nomino, N. N. pessundaret, famae illius insidiaturus, hominem subornavit, qui arma gentibus in quadam, quam secum attulit, charta delineata, ad nobilem quendam Londinensem, Gregorium Brandonum, in Hispania tunc degentem, navibus e portu iam iam soluturis illico mittenda esse plausibili hoc commento asseverans, eadem esse gentis Brandoniae insignia, et ad istum Gregorium iure pertinere illum nomine et officii sigillo appositis attestari petivit. Quod N. N. cui fraudem sibi fieri non suboluit, aureo accepto, libris inconsultis, reque penitus inexplorata, incautus sine mora fecit. Chartam hanc ita signatam in manu illustrissimi viri Thomae comitis Arundeliae, unius e commissariis, qui munus comitis marescalli Angliae tunc obibant, tradidit Brookus, suggerens haec esse regni Arroganiae insignia cum cantone Brabantiae, Brandonumque illum, cuius esse hoc solenni testimonio assuerat N. N. ex plebe infima maxime infamem, utpote carnificem Londinensem, esse. Illustrissimus comes pro ratione muneris Decembris 27 MDCXVI haec, prout nuperrime acceperat, regi Iacobo narravat, qui iusta in N. N. indignatione accensus, dixit se illum non solum munere illo, cui impar videbatur, exuturum, sed etiam in cameram stellatam, re a severi illius tribunalis assessoribus, ipso praesente, iudicata, pro atrocitate criminis et ob infamiam regi Hispaniae inustam mulctandum puniendumque velle. Rege aliquantulum pacato, intercessit comes Pembrociae, ut totum illud negotium a commisariis, ad quos eiusmodo controversias et quicquid ad nobilitatem spectat dirimendi ius et facultas competebat, excuteretur: quod tandem rex concessit. Mox coram illustrissimis viris, viz. Angliae thesauraro, privati sigilli custode, Angliae admirallo, domus regiae seneschallo, eiusdem cameraro et Arundeliae comite citati comparuere N. N. et Brookus, ille fraudem sibi fieri ab homine falsario, ipsi ignoto, cuius opera Brookum hostem professum, ut inde sibi ingens periculum, si non certa pernicies immineret ac inferretur, abuti iam suspicatur, qui repetitis precibus iisque importunis efflagitavit ut illam chartam quam prae se manibus tulerat dileneatam, cum res illa ne minimam quidem moram passura esset, utpote in Hispaniam illo die mittendam, in isto instanti signare vellet, fassus, tantae negligentiae veniam humillime rogavit. Hic vero amicum quendam, Racopolam Londinensem, iam extra urbem res suas rure agentem, se submisisse protinus agnovit, hunc in finem praecipue, ut N. N. tum inscitiam tum avaritiam, qui lucelli spe delinitus in cuiusque vel ignoti gratiam tale facinus perpetrare non reformidaverit, hoc insigni exemplo viris nobilissimis propalaret. Illi hominis audaciam mirati, vix sibi a risu temperare poterant, rei exquisitiore examine ad diem Lunae 30 Decembris ditata. Quo tempore, caeteris heraldis ad comparendum quoque iussis, N. N. literas patentes, prout mandatum erat, dominis commissarris exhibuit, in quibus licet nulla facultatis conferendi firmandique ius insignium expressa mentio fieret, tamen in istis generalibus vocibus cum omnibus praeminientiis, iuribus, proficuis de antiquo eidem officio spectantibus iure includi, tum ex Nigro Codice Periscelidae, tum ex decreto ducis Clarentiae constabat. Multo sermone ultro citroque habito, domini sese in interius conclave receperunt regi haec omni enarraturi, qui in alterum ob improbitatem, in alterum vero ob vecordiam, qui tam foede sibi imponi passus fuerit, merito animadvertendum esse censuit, ut horum poenis deterriti alii ab eiusdem criminibus abstinerent. Interim in carcerem coniecti erant, donec quippiam de iis severius statueretur. Calendis Ianuarii N. N. commissariis supplicem libellum porrexit, ut illis apud regem intercedentibus regis gratiam ac clementiam, quam alii experti sunt, ipse quoque experiretur. Socii etiam a collegio hanc tristem ipsius vicem aliena fraude et malitia inductam miserati, illum, hoc unico errore dempto, in caeteris, prout decuit virum probum et vitae integrum se gessisse, subscriptis nominibus testati sunt. Brookus suos quoque reperit intercessores. Tandem rex misericordia tactus , omni poena relaxata, utrisque ignovit, quos in aulam post quintiduum accitos D. camerarius monet ut hac levi poena, alter sapientior, honestior alter redditi, sibi ipsius melius in futurum prospicerent.
33. Brookus immiti adhuc in sodales, qui vel illum dignitate anteirent, vel ipsi imperium honorisque praerogativam in hisce studiis genealogicis non detulissent animo, ne existimatione propriae deesse videretur, L annorum opus publici iuris fecit Anglice, hoc titulo ornatum, Catalogus Successionis Regum, Principum, Ducum, a Temporibus Gulielmi Primi cum Illorum Insignibus, Londini fol. 1619.
34. Quis non cerederet illum, qui contradicenti prurigine et calumniandi studio correptus, in aliorum lapsus calamum censorium acuisset, sibi, ne iustis eorundem censuris foret obnoxium, pro prudentia sua qua maxime prospicere oportere, opusque in quo ne Momus quidem quod vitio verteret esset reperturus in lucem exiisse? At iniquissimus Camdenianae industriae censor, humanaeque fragilitatis prorsus immemor, quam proclive sit in rebus eiusmodi, quas vetustas aevi nimia caligine obduxerit, evolvendis interdum caecutire, et quam alte menti error iste, quo tamdiu sibi placuit ὁ αὐθάδης, insederit, iam suo exemplo ostendit. Nihil tanto dignum hiatu promissorem hunc tulisse demonstrare suarum esse partium duxit Camdenus, qui insignes errores non tam ex oscitantia et festinatione quam crassa ignorantia et stupore natos passim scatentes in compendium redegerat. Sed cum Brookus vix dignus videretur qui tanti herois manu caderet, cuius tanquam militis emeriti aetas (iam enim erat pene septuagenarius) rudem aque hoc laborioso pugnandi munere cessatione impetrasset, Camdeni et laesae veritatis vindicias suscepit vir clarissimus Augustinus Vincentius prosecutor ad arma, rubra cruce nuncupatus, post heraldus titulo Windsoriensis merito suo constitutus et archivorum turris Londinensis custos, edito libro cum hac epigraphe, Detectio Errorum Quos in Catalogo Nobilitatis Publicavit Radulphus Brookus Heraldus Eboracensis, Londini in folio 1622 Anglice. Quam feliciter Vicentio hae lucubricationes cesserint ex viris clarissimis Iohannis Seldeni, D. Richardi San-Georgii, armorum regis borealis, aliorumque epistolis et elogiis, quae praefiguntur, cuivis erit evictissimum. Meritas suae temeritatis et aÈyadeÄiaw <poenas> luebat Brookus, qui suo se metiri modulo tandem, licet perinvitus, didicerit, posteris hoc documentum relicturus, uti impietatis esse, in viros summos ex invidia et odio spurcis convitiis scurrarum more invehi, ita paris quoque vecordiae ulceribus obsitum in aliorum naevos et labeculas saevisse.
35. Iam ad historicam vitae Camdeni seriem, quam hae digressiones, non inutiles, uti spero, nec iniucundae, interturbarunt, revertendum est. Ut nobile istud otium, quod nactus est Camdenus, publico literarum commodo et patriae honori maximo cum fructu impenderetur, de scriptoribus rerum Anglicanarum investigandis serio meditari coeperat. Viderat enim vicinarum gentium eruditissimos quosquem mirabili consensu, quam idem genius eos simul afflasset, in veteris aevi scriptoribus, praesertim iis qui stylo licet non satis felici, optima tamen fide maiorum suorum gesta a primis originibus, quantum per edacitatem temporum licuit, memoriae mandaverint, in lucem edendis, strenuam et laudabilem operam posuisse. Domestica quoque praestantissimorum virorum, potissimum reverendissimi D. Matthae Parkeri archiepiscopi Cantuariensis et D. Henrici Savilii, exempla, ad id aggrediendum stimularunt. Doluit sane et questus est Camdenus (hodieque querimur invicem) idoneos viros, qui nobilissimae gentis historiam pro dignitate argumenti iuxta seriem temporum ex authenticis antiquorum seculorum tabulis in unum corpus digesserint, hactenus non exstitisse. Ne vero ipsius industriam in tali opere, quod non unius hominis, vi unius aevi videtur, adiuvando quispiam desideraret, de fidissimis authoribus suppeditantibus, e quibus feliciter admodum adornari potuisset, cum per occupationes idem aggredi ipsi non liceret, solictus, gazas suas multo aere, sudore, vigiliis partas aperuit, easque orbi literario larga manu impertivit. Ex eius enim bibliotheca, si non omnes, plerique bonae frugis, nec e trivio, authores Francofurti MDCIII prodierunt, Asserius Menevensis, Anonymus de Vita Gulielmi Conquaestoris, Thomas Walsinghamius, Thomas De la More, Gulielmus Gemeticensis, et Giraldus Cambrensis, qui multam lucem rebus Anglicis, Normannicis, Hibernicis, Cambricisque foenerantur, quos aut primus edidit, aut ad manuscriptarum codicum fidem correctos accuratiori lima perpolivit. Hoc exemium opus Illustri viro D. Fulco Grevillo, classis regiae Anglicae quaestori, bonarum litterarum ac literarorum fautori summo, tum observantiae tum gratitudins ergo inscribit, cuius benevolentiam in procuranda dignitate, de qua minime cogitasset, ne sibi vivo, ne morienti quidem ex animo excidere passus, aeternis ingenii monumentis depraedicat. Libellum vero Anglicano idiomate exaratum, Disquisitiones seu Maioris Magisque Serii Operis Mantissam continentem (sic enim in schedis, quas vidi propria manu descriptas, nominarat) prius D. Grevillo destinatam, cum mentis erga patronum optimum beneficiorum sensu quasi obrutae gratitudinem illustriori indicio ac specimine nuperrime ostendisset, illum sub nomine Reliquiarum ac Brittania nobilissimo viro D. Roberto Cottono equiti aurato et baronetto inscriptum, finalibus nominis sui literis M. N. tandum appositis, anno 1604, in lucem edi passus est.
36. Hoc vero inter iuvenilium studiorum oblectamenta posuit Camdenus, uti eiusmodi reliqua, quibus de mortuis quoque bene meritus, eorum memoriam ab interitu vindicavit. Ad quaecunque enim accesserit loca ubi magnatum cineres conditi, epitaphia et quicquid in cippis insigium fuerit depictum in commentarios retulit, praecipue monumenta quae in templis sacellisque collegiorum academiae Oxoniensis et in basilica S. Petri Westmonasteriensis perspexisset. Hanc cum omnes quotquot ex exteris regionibus Londinum petunt, harum rerum vel maxime incuriosi, tum ob splendorem et magnificentiam fabricae, tum ab mausolaea quibus nostri reges, reginae et nobilissime prosapiae heroes sepulti iacent, soleant invisere, in illorum, ne dicam nostratium, gratiam, ut quod celeri oculo praelibassent, memoriae altius infigeretur, inscriptiones, quibus dilucida gestorum epitome subinde continentur, non laureolam ex hoc mustaceo, quod infra tanti viri dignitatem longe subsidebat, quaesiturus, sed solo honesto iis gratificandi studio, suppresso nomine, anno Christi MDC excudi fecit.
37. Qui partium studio abrepti, fundationis academiae Oxoniensis antiquitati minus favent, licet Camdeno laesae et malae fidei dicam non impegerint, tamen illum parum candide et ingenue egisse queruntur, illum nimirum in sua Asserii Menevenis de vita et rebus gestis regis Aelfredi, quam adorneverat, editione, clausulam satis longam de dissidio inter Grimaldum et veteres illos scholasticos, quos Oxonii invenisset, qui eius adventu leges, modos, ac praelegendi formulas ab eodem Grimbaldo institutas omni ex parte amplecti recusabant, exorto, quae in editione Parkeriana omnino aberat, inseruisse, ut hoc testimoni, cui, modo verum et prorsus genuinum sit, refragari neutiquam licebit, bonarum literarum longe ante tempora Aelfredi studium ibidem viguisse demonstraret. Nolo iam huic controversiae, quae a doctissimis viris utriusque partis pro suarum academiarum antiquitate et praecedentia nimia cum aceritate, ne dicam inutili diligentia, contendentibus agitarus, me immiscere: dum hi D. Parkerum sectionem istam, qua lis ista intricata dirimitur, veritatis aut charitatis odio omisisse, illi vero Camdenum nimio erga academiam Oxoniensem affectu et quasi cum animo fallendi praepropere nimis inseruisse, inurbanis alterutrinque impactis convitiis, quae ingenuos et viritatis eruendae amantes et studiosos procul a se habuisse decuit, censuere. In horum neutrum istiusmodo malae et iniustae suspiciones cadere aut possunt aut debent: ambos sane codicum suorum fidem et authoritatem sequi, quisquis eorundem mores sanctissimos, tanto aut dissimultate veritatis aut meditate suppositionis crimine neutiquam commaculandos, animo perpendat, facile dabit. Non ita ineptire solitus est Camdenus, ut quicquam temere effutire vellet, non ita in veritatem, cuius erat studiosissimus, praefracte et dedita quasi opera impingere, ut orbi literato fucum facere auderet: illud sagacissimae mentis solertia subactumque iudicium, quod ubivis in scriptis suis elucet, hoc vero morum candor et vitae probitas vetuere. lIllud autem manuscriptum Asserii exemplar, in quo narratio illa continua, ut videtur serie continetur, optimum appellat Camdenus; adeo ut non possim satis mirari, unde reverendissimo et obstupescendae eruditionis viro Iacobo Usserio Armachano, et quibus indiciis, id in mentem venerit, ut Camdenum exemplar eiusmodi nunquam vidisse, sed relatoris, a quo accepit (at quis ille?) secutum fidem, Francofurtensi Asserii De Rebus Gestis Aelfredi editioni inserendam curasse rotunde assereret, quod,inquit, a doctissimo viro factum nollem, cum ipse verbis proxime sequentibus, exemplar pene H. Savilium Eboracensem aliquando exstitisse, et Twinum illud in D. Lumlei bibliotheca repositum <se> vidisse concedat, et de elogio isto invidioso optimi, quo Camdenus illud ornaverat, ipsi litem praecipue intentet, et cum Camdenus disceptatione cum eodem Twino, antiquario Oxoniensi doctissimo, non longe ante mortem habita “illam editionem ex manuscripto, licet non antiquissmo, nec quod aiunt δίφθερας ἀρχαιοτέρῳ, satis antiquo tamen ac spectatae fidei exemplari a se adornatum” praedicaverit. Optandum sane est quod Camdenus codice, quo usus fuerat, unde accepisset, et quali characterum figura fuisset desrirptus, quod factum oportuit, brevicula commentatione annotasset, et inde an fragmentum hoc (sic enim invidiose, ne dicam inique, appellant) Asserium habuerit authorem, aut an chartis Asserianis post a quodam maleferiato interpolatore ex aliorum annalibus minus certae fidei assutum fuerit, melius et certius iudicaretur. Ista autem exceptio, quam vir quidam eruditissimis interponit contra illius clausulae, quod cum istorum temporum veritate historica manifesto pugnet, αὐθεντίαν, cum Gildas, Melkinus, Ninnius et Kentigernus non essent supparis cum S. Germano, qui illorum ordines et instituta mirum in modum comprobasse illic dicitur, aetatis, quo multis annis post obitum illius floruisse constat, facile submovebitur, si concedamus, quod quidem prompte concedimus, veteres illos scholasticos male subductis chronologiae calculis antiquitatem veritati parum congruam sibi ipsis arrogasse, arrepta hinc iura sua tuenda contra novos hospites et advenas occasione, arrogaverint tamen: neque enim novum esse ficta authoritate premi adversarios, praesertim controversiis in quibus veritas non adeo facile dignoscitur incalescentibus, narrationes de Bruto et Iosepho Arimathaeensi, fabulis quam vero propriores a nostratibus scriptoribus non sine ingenti ostentatione, cum ex hac falso arrogata antiquitate non parum laudis et gloriae genti et ecclesiae inde accrescere putaverint, venditari solitae testantur.
38. Postquam rex Iacobus summo populi Anglicani consensu ac applausu avitum maiorum suorum solium decedente serenissima regina Elisabetha gloriosissimae memoriae conscendisset, universos, prout communem benignissimumque decuit patrem, subditos pari affectu excepit, ut quorum animos anteactus rigor istoc tempore ad contumaces immorigerosque in officio continendos necessarius (neque aliter fieri maligni tum Pontificiorum tum Puritanorum, qui caetera maxime dissimiles, in oppugnandi ecclesia Anglicana erant coniunctissimi, mores siverint) offendisset, laxatis quodammodo imperii habenis hac effusissima charitate sibi familiaeque regis perpetuo intemeratae fidei nexii devinceret. At illi non hac clementia deliniti, neque tantorum beneficiorum, quibus se quotidie auctos senserunt, sensu tacti, felicitatis propriae et indulgentiae regiae quasi pertaesi, rebusquenovis studentes, horrendam de ipso e vita tollendo conspirationem consiliis ultro citroque adhibitis inierunt. Sed hoc pene nihili videbatur, nisi iuxta cum ipso regia soboles totiusque regni proceres minorisque nobilitatis primores extinguerentur. Quos omnes in solleno isto conventu quem parlamentum nuncupamus iam iam congregandos morti subito ac improviso displosi pulveris nitrati ictu infligendae immisericorditer destinarunt. Quam parum a miraculo abfuerit, quo minus in effectum darentur molitiones istae, de quarum successu pene securi erant, utpote religione iuramenti et eucharistiae, ut horribile hoc arcanum imo pectore reconderent, neque ut ab hoc incepto desisterent, obstricti, ex istorum temporum historia, quam nolo hic retexere, satis liquet. Veruntamen non solius Angliae, sed totius orbis Christiani maxime intererat, ut istud immane ac flagitiosum scelus, quod omnis posteritas obstupescet, quodque impii homines falso praeposteroque Catholicae fidei propagandae zelo accensi, nisi praeter illorum spem, vota et expectationem divina intercessisset providentia, fuisset perpetraturi, in aeternam rei memoriam editis authoritate regia libris quaquaversum per universas Europae regiones patefieret; nec quispiam aptior Camdeno repertus, qui rem illam stylo facile et accurato, et argumentorum, quae inibi tractanda erant, gravitati omnino pari, Latine repraesentaret. Ex eius enim versione prodibat celebris ille liber Actio in Henricum Garnetum Societatis Iesuiticae in Anglia Superioriem, & Caeteros &c. inscriptus, in quo omnes istius facinoris iuxta normam legum ex ore ac certissimis spontaneisque consciorum confessionibus circumstantiae, ac dogmata moresque sicariorum, qui in regis optimi vitam horrenda caede intentata pietatis obtentu grassarentur, veris et nulla arte eluendis nulloque pigmento obducendis coloribus depinguntur. Unde nenimi <mirum> videri debet, si scriptum hoc Pontificiis, quorum fraudes impiaeque artes, Catholicae fidei zelo obtectae, illic deteguntur, maxime displiceret, et in Indice Expurgatorio sub nomine Camdeni tanquam authoris damnati acri censura inustum, quo minus legi posset, omnino prohiberetur. Quod fatum ex parte quoque subiit ipsius Brittania, quae cum numero pene infinitas observationes lectu et cognitu dignissimas contineat, ne easdem studiosis bonarum literarum Britannicarumque antiquitatum indagatoribus invidisse censores isti censerentur, pro assuetibus artibus, ne ex minimo lumine immisso liberioris animi et ad veri cognitionem anhelantis lectores diutius spissis ignorantiae superstitionisque tenebris involvi taederet, librum expurgarunt.
39. Sub id temporis, hoc est anno MDCVII, prodiit quoque ipsius Britannia ultimis curis plurimum adaucta, tabulisque chorographicis ac numismatum ectypis, figurisque monumentorum subinde interspersis illustrata. Quomodo vero hic foecundi et admirandi ingenii foetus a primis incunabulis, quo succo, quam lentis gradibus adoleverit, tandemque ad vegetam perfectamque aetatem maturuerit, cum de ipsius e cerebro obstetricante prelo exclusione continuata ne hiulca videatur, serie supra dixerim, supervacanei prorsus et inficiti foret laboris hic denuo reptere. Tantum verbulo innuisse par erit Camdenum hac nova editione, non solum amicorum suorum, quos in admirationem sui antea rapuisset, expectationem, sed se ipsum superasse, et iam consentiente omnium fama, ipsa quoque invidia, si non prorsus obmutescente, saltem non nisi in angulis inter obscuros homunciones obstrepere ausa, hoc immortali scripto, si caetera solertis ingenii acutissimique iudicii monumenta non exstitissent, meruisse, ut inter maximos sui seculi viros recenseretur. Inde ille Varronis, Strabonis et Pausaniae Britannici nomen et titulum adeptus est: illud vero ditissimum et uberrimum antiquitatum Britannicarum penum, non minore fide et iudicio quam cura et methodo digestum ordinatumque, omnes harum rerum studiosi bonique iudices agnoverunt, excepto unico D. Simondsio Dewesio, qui nescio quo invidiae oestro percitus se in Magnae Britanniae quam molitus est Historia, vix unam in ipsius Camdeni toties celebrata Britannia paginam suis carere erroribus ostenturum contendit. Sed hoc decantatum opus historicum nec ipse nec alii post quinquaginta annos hactenus in lucem produxerunt, neque a telis ista manu contortis, ne quid gravius aut asperius dicam, ullatenus metuendum est.
40. Hoc magno opere post tantos tamque diuturnos labores belle perfunctus Camdenus, honestum iam senectuti solatium quaerens, Chesilhurstum, oppidum ad x lapidem Londino dissitum, quo non alius locus visus est amoenior, petit, conductis ibi aedibus, ut quo se reciperet, negotiorum molestiarumque quae in urbe sese quotidie et importunius quidem ingesserint, pertaesus, haberet, praecipue vero ut valetudinem vigiliis studiisque immodicis afflictam et pene prostratam curaret, et ut Deo et sibi totus vacaret. Tanta autem delectatione in hoc secessu suburbano perfusus fuit, ut dum foeda anni tempestas, dum intermissi muneris ratio pareretur, moderato vivendi modo, absque numerosae familiae pompa et molestia, et frugalitate philosophica contentus, nullis tamen sordibus maculata, a quibus pariter ac luxu abhorruit,: hic quod reliquum erat vitae transigere, hic quoque, si Deo optimo maximo visum, mori voluerit. Ab hoc placidissimo senectutis nido importunis amicorum precibus neutiquam posthac avellendus, ne ipsius quidem Savilii, qui ut apud se Aetonae diverteret, non tanquam hospes, sed assiduus perpetuusque vitae comes fortunarumque particeps, in mutuum utriusque solatium pro iure amicitae illum invitasset: heic enim aut in Heatheri sui, cuius probitatem, diligentiam, fidemque longo usu firmatum in re domestica administranda expertus fuerat, aedibus haesit.
41. Ab hoc tempore, quod sequentes epistolae demonstrabunt, ipsius amicitiam multo ambitiosius quam antehac expetebant, quotquot hic aut alibi terrarum eruditionis fama inclaruerunt. Nemo fere aut cultiore ingenio, aut cui cordi erat literarum aut amor aut studium, huc in Angliam commearat, quin Camdeni domicilium, tanquam sacras Apollinis aedes propero pede adiret, ipsum quasi veneraturus, ac si universi censuissent meliorem fructus suscepti itineris partem periisse, nisi illum coram alloqui et avidissimis oculis intueri obtigisset. Quod cum quidam aulici e famila illustrissimi principis Frederici, electoris Palatini, qui nuptias cum Elisabetha regis Iacobi filia, heroicae mentis foemina, consummandi causa Londinum petierat, aliis rebus intenti, facere omisissent, tantae negligentiae manifestos aculeis quasi convitiorum perstringens, illos honori parum consuluiisse obiecit Gruterus, dum per tot menses longam in Anglia moram fecerint, neque consuluissent eius oraculum unicum, neque adspexissent eius astrum primum. Longe aliter imo melius sapiebant aut natalium splendore et dignitate illustres viri, Franciscus Pithoeus, Nicolaus Faber Peireskius, eiusque frater Valavelius, Bongarsius, Hottomannus, Noaeus, filii Marchionis Mussaei in Britannia Aremoricana, aliique, quos hic recensere longum esset, aut maximis muneribus conspicui, Comes Swartzenburgensis, et Marcus Antonius Columna, ille imperatoris Germaniae, hic regis Hispaniarum nomine legationem obeuntes, qui quantum illum illiusque summam eruditionem fecerint verbis benevoli affectus plenissimis, astante magna nobilium corona, despoita quasi dignitate, testati sunt. Et licet Camdenus ista animi tranquillitat, quam bene actae vitae conscientia dederat, intus gaudens, auram popularem minime captaret, utpote diviniori afflatus, nec famae in circumfusae plebis ac mediocris aut fortunae aut captus hominum circulis velificaretur, tamen affectibus humanis exutus in Stoicum ob ferinos mores extra humanae societatis pomoeria in solitudines adamandandum, ne dicam in lapidem obduruisset, si animum, utcunque non elatum, neque inani gloria turgescentem, laetitia ex eiusmodi gratulationibus orta non pertentasset: ideo ipsi merito condonabitur, quod nihi humani a se alienum putans, id partim sui, partim illustrissimorum virorum, qui illum tanto honore dignati fuerint, causa, in diario reliquerit annotatum.
42. Inter exteros quibuscum Camdeno magna intercessit familiaritas et necessitudo praecipui fuere Abrahamus Ortelius, Iacobus Augustus Thuanus, Peireskius, Hottomannus, M. F. Limerius, Petrus Putaneus, Ianus Gruterius et Andreas Schottus S. I., qui illum observantia et amore constanti et sincero vicissim prosecuti sunt. Illam summae eruditionis contemplatio, hunc vero illorum pectoribus infudere suavissimi mores promptique illorum studia adiuvandi conatus. Quod maxime sensit expertusque est D. Pereskius, qui literis promovendis natus, cum esset tutelaris Galliae genius, et omnium eruditorum, ubi ubi degissent, communis fautor et patronus, Camdeni opem in chartis antiquis codicibusque manuscriptis aut exscribendis aut in Galliam mittendis, ex ipsius aut nobilissimi D. Cottoni aliorumque bibliothecis crebris literis iisque importunis sollicitavit, gratusque agnovit vir clarissimus Adreas Du Chesneius in praefatione ad Historiae Normannorum Scriptores Antiquos se Peireskio prucurante Elogium Emmae, Guillelmi Pictavini scripta, et diversos nobilium Normannorum qui tempore Guilielmi conquaestoris in Angliam profecti sunt, catalogos, quibus istud eximium opus auctum ditescit, a Camdeno accepisse. De rebus vero historicis genealogicisque, quae muneris sui propriae erant, tum a viris nobilissimis nostrae gentis, tum aliunde e Galliae, Hispania, Italia et Belgio subinde consultus, operam suam nunquam frustra desiderari passus est. Ex illius autem sententia, tanquam ex oraculo pendebant, neminem aenigmata et nodos ex vetustate maxime intricatos solvere posse praeter unicum Camdenum rati: ad quem etiam, quoties quippiam dubii occurrisset, reccurebant viri clarissimi in hisce studiis versatissimi, Theodorus Gothofredus, Adrianus de Meerbeck, primus armorum in Flandria sub archiducibus Austriae et Burgundiae rex, et Daniel Molineuxius, eadem dignitate apud Hibernos insignitus, titulo Ultoniensis.
43. Anno Christi MDCIX, septimo Iacobi, vir reverendus et doctissimus Matthaeus Sutclivius, ecclesiae cathedralis Exoniensis decanus, collegium Chelseiae in ripis Thamesinis prope Westmonasterium conditum optimis reditibus, ex quibus theologi contra Romanorum errores et corruptelas scripturi alerentur, ditare apud se statuebat: quod cum maximi usus fore, et in religionis reformatae commodum optime cessurum pro sapientia sua iudicaverit serenissimus rex Iacobus I sanctum illud propositum laudavit, et regia authoritate promovit, literis patentibus emissis, ut ex totius cleri Anglicani subsidiariis pecuniis tanto operi felix coronis imponeretur. Rex vero ipsum Sutclivium praesidem, septemdecemque alios magni nominis theologos, quos controversiis theologicis tractandis maxime idoneos nosset, socios nominavit. Verumtamen cum multa in eiusmodi sacris pro veritate et religione concertationibus, quae historici argumenti esset, et ad rerum civilium cognitionem spectarent, subinde intercessura animo facile praevidisset, duos historiae Anglicanae peritissimos, Camdenum et Ioannum Hawardum legum doctorem adscisci voluit. Quo autem malo fato res istae in irritum ceciderunt, a scopo, quem proposui, alienum est, ut edisseram, nec quidem huius loci.
44. Anglorum gesta, regnante Elisabetha, quae ex tantis eluctata periculis, supremum gloriae et felicitatis culmen attigerat, omnium seculorum memoria perquam dignissima, ut posteris transmitterentur, illorum pars magna pro prudentia sua sibi esse curae duxit vir illustrissimus, quem toties dixi, Gulielmus Cecilius, baro Burleius, qui iam senio plane confectus ac mundo valedicturus, fidem et obsequium erga reginam Elisabetham, cuius immortali famae aeque ac saluti iverit consultum, non aliquo alio illustriori argumento absolvi posse, ut videtur, credidit. At inter millenos, qui hanc rem pro dignitate exequi posset, vix fortasse unus reperiebatur. Illico occurrebat animo Camdenus, recens e schola dignitati regis armorum admotus, quem historici personam optime tueri probe nosset. Camdenum ergo accersens, ut regni primordia brevi historiae compendio literis mandaret, suadet, hortatur, iubet, chartis, memoriis, epistolis, et quicquid in tabulariis aut regiis aut suis reconditum erat, quod illorum temporum illustrationi conduceret, in medium productis. Facile quidem cessit Camdenus, cui sola obsequi gloria relinquuebatur, ne patriae, ne sibi, si prae modestia hac ex parte culpanda recusasset, defuisse videretur, se bonum civem gratumque hominem pariter ostenturus. Anno sequente fatis concessit D. Cecilius, operis instigator et patronus, indeque industriam suam multum remisisse fatetur Camdenus, onus istud quasi gravius quam quod suis humeris ferri potuisset, depositurus. Post quinquennium regina Elisabetha annorum et gloriae satura quoque decedente, animi magis dubius haesit, spe interim concepta quempiam alium ex illorum quos opimis reditibus splendidisque dignitatibus cumulasset regina numero in se, saltem ex sensu gratitudinis, hanc provinciam ornandam suscipere velle: quod cum diu frustraque expectasset, caeteris an ex socordia an ex metu viriumque suarum diffidentia detrectantibus incertum, filum illud historiae, quod orditus est, novo vigore, quem Elisabethae, quem Cecilii, quem veritatis amor infudisset, animatus, contendere forti et obfirmato animo denuo aggressus est: reseratis terum archivis regiis, diligenterque excussis bibliothecae Cottonianae forulis, diariisque parlamentariis, cancelariae, scaccarii, aliarumque curiarum registris, edictis actisque publicis, et chartis authenticis in quibus legatorum documenta et epistolae, sacri consistorii assessorum consultationes, imperii arcana, et belli, pacis, aliorumque foederum initorum rationes continebantur, inspectis, ut ex hac ingenti materiae, quam comportaverat, mole coelesti mente architecta et artifice manu selecta, et decoro ordine disposita, pulcherrimum opus, quod iam serio molitus est, in perpetuum famae Elisabethianae monumentum tandem aliquando exsurgeret.
45. Lente tamen procedebatur, quod operis et dignitas et difficultas summo iure exigebat. In lucem tandem exeunt anno Christi MDCXV Annales Rerum Anglicanarum et Hibernicarum Regnante Elisabetha ad Annum Salutis MDLXXXIX, in quibus quicquid memoratu dignum et momentosum, ex ipsis principiis petitum, debitisque circumstantiis vestitum, quod ad penitiorem rerum cognitionem lectorem ducat, in Anglia aut alibi, quatenus ad Angliam refertur, accidebat, per triginta annorum intervallum, stylo facili et historiae gravitati maxime congruo, omne affectatione elegantiarum aut intricate subtilitatis, quae rerum maiestatem aut minuunt aut obscurant, posthabita, et fide optima descriptum continetur. Quam vero inde scriptoris sapientissimi civilisque prudentiae magistri laudem titulumque meruit Camdenus e magnorum virorum elogiis, non ab adulatione aut nimia facilitate morum, sed a iudicio et iusta illius admiratione profectis, quae in hisce epistolis extant, quibus historia illa fuerint excepta, abunde constabit. Quid etiam de illa senserint nostrates, a viro clarissimo Iohanne Seldeno, accerimo iudice, discamus. Hic enim, dum virorum indoctorum farragines tumultuarias, et ex vulgi sermonibus scriptisque proletarii, aut aliunde, absque cura et iudicio corrasas et consarcinatas elevat, historiam hanc nulla in parte laborare, sed omnibus numeris perfectam esse innuit, dicens non aliquam historiae Anglicanae partem quae aut veritatem aut uberem materiae copiam ex archivis nostrae gentis parabilem attingat isthoc tempore apud nos existitisse, modo reginae Elisabethae annales et regis Henrici VII vitam excellentissimis et exquisitissimis eruditionis viris (Camdeno et Bacono) nuperrime in publicam lucem emissa excipiamus.
46. At nuperus scriptor, prosternendi adversarium, quo iure quave iniuria acri desidero exagitatus, Camdenum mutata sententia longe aliter de rebus praesertim Scoticis in annalibus sensisse, quam olim in privatis ad Thuanum literis senserat, idque illi illustrem virum quasi indignantem obiecisse contendit: nullis interea argumentis, quibus aliquis color fidei huius censurae impactae, ne dicam calumniae, adstruendae inducatur, prolatis. Sed ut omnis suspicio, quasi Camdenus mala fide hac ex parte egisset tollatur, rem totam paucis (neque enim commentarios aut grandem apologiam scribo, sed vitam compendiariam brevesque vindicias) confectam dabo.
47. A quo tempore amicitiam cum Thuano, literis per D. Insulanum seu Lisle, virum doctissimum, linguaeque et antiquitatum Saxonicarum peritissimum anno MDCVI missis iniisset Camdenus, non animo obiurgandi, multo minus convitiandi, quod aberat a viri candidissimi moribus, qui Thuani summam eruditionem, probitatem, obstupescendasque solertis animi dotes omni cum debito obsequio coluerat, et quem post mortem Galliae lumen et historiarum nostri seculi principem merito nuncupavit, sed pro amore veritatis et amicitiae iure, id quoque rogatus, monet quasdam rerum Scoticarum narrationes aut nullo aut de vili prorsus fundamento niti, Buchananumque, a quo illas acceperat, omnes tum ingenii tum malitiae nervos contendisse ut Mariae reginae famam spurcissimis convitiis laederet, qui non aliter sperare poterat se perfidiam et flagitiosa rebellium subditorum, qui vindicandae religionis et legum Scotiae violatarum specie et praetextu arma sumpsissent, facinora posse tueri. Hinc ista impia dogmata, omne ius regnandi a populo, reges in ordinem cogendos, si contra leges deliquerint, licuere populo et inferioribus magistratibus vi et armis religionem et rempublicam, invitis qui summo imperio potiuntur reformare, et eiusmodi reliqua, quae ipsam religionem tollunt certamque humano generi perniciem inferunt; hinc in rerum Scoticarum historia, et potissimum in isto infami libello, qui Detectio inscribitur, calumniae in reginam Mariam enatae. Se multum profecisse in rebus Anglicis, Scoticis et Hibernicis ex hoc literarum commercio non privatim tantum agnovit Thuanus, sed Camdeni nomine librorum suorum, qui istorum temporum gesta referunt, lemmatibus praefixo etiam testatus est, qui, eo quod Buchananum nimis presse secutus, illius calumniis fidem adhibtuisset, se in regis Iacobi censuram et iram incurrisse serio dolet. Quantum vero in isthoc negotio erraverit Thuanus, ex animadversionibus in appendice reperiendis iussu regio ad illum missis liquido apparebit. Quod neutiquam in summi viri praeiudicium apud aequos rerum aestimatores cessurum arbitror, cum ne cuiusquam vel oculatissimi diligentia id cavere possi quo minus in describendis alieni regni rebus, aut defectu instrumentorum, aut a scriptoribus aliisque partium studio addictis familiari sermone male informatus, quippiam, quod veritati dissonat inferat admisceatque propemodum necesse sit. Si haec monita prius accepisset Thuanus, melius temperamento in vitam et mores reginae Mariae non ita acriter animadvertisset: non ita a perfidiae, exulcerati in reginam sororem animi, et vindictae, ambitionisque effraenatae criminibus, quae ille peritissimus dissimulandi artifex religionis velo obtexerat, Moravium purgasset, nec postea ad istiusmodi excusationes, quae vix quicquam ponderis in se habent, confugisset. Haec serio pensitanti non aliter Camdenum ad Thuanum, aut ab iis siversa quae post in Annalibus posuit, olim scripsisse, quicquid in contrarium fingitur, vero verius esse videbitur.
48. Criniantur alii, inter quos Ludovicus Molinaeus, in rebus Angliae turbandis a primis impii belii civilis incendiis occupatissimus, tyrannidis Cromwellianae strenuus assertor, et post auspicatissimum regi Caroli II reditum adversus ecclesiae Anglicanae ritus et disciplinam scriptor maledicentissimum, aliam manum accessisse, praeter haud dubio mentem authoris, unde opus foede commaculatum fuit, hisce corruptelis in aulae regiae adulatores, ut ille pro solito candore et modestia loquitur, traductis derivatisque. Rex sane Iacobus, quantum invidiae et odii parenti suae et vivae et mortuae Buchanani, optimi quidem poetae sed non optimi historici aut antiquarii, criminationes conflassent, non nescius, pro pietate qua erga illam ferebatur, et pro veritatis amore, licet non illam ab omni quorumcunque criminum admissorum suspicione ac si vitam innocentissimam egisset, ex integro excusaturus, hoc tantum quod iuste potuit fecit, ut a mendacissimis exaggerationibus quibus ab infestissimis reginae matris hostibus, qui post mille iniurias illatas, illam tandem, pro sectae Presbyterianae instituto, e solio abdicassent, oppressa ac turpiter foedata erat, historia illius tragicae caedis, dissidiique quod inter ipsam et maritum intercesserat, ac denique nuptiarum quae postea fuerant subsecutae, liberaretur: nec id regi aut Camdeno, qui quamplurima ex ipsius ore, eque tabulis authenticis firmata didicerat, a ququam maleferiato homine exprobari debet, si uterque serenissimae reginae, affectibus foemineis iuvenili aetate nimis abrepitae (nam novercans fortuna seniorem annis reddiderat prudentissimam) et Moravii fratris nothi aliorumque malis artibus, ut multa praeter decori et iusti leges ageret, inductae famae, quantum veritas passa est, velificaretur. Noluit Camdenus pro prudentia arreptis incertis falsisque rumusculis regem offendere: noluit tamen pro pietate mendacio aut sceleribus in cuiusquam favorem patrocinium quaerere: neque alia de causa serenissimi regis Iacobi, aut illius nobilissimi viri a rege fortean deputati, ad quam scripsit (neque enim literas reticuere aut supprimere aut potui aut debui, utpote, licet famae Camdenianae studiosus, veritatis tamen studiosior) censurae annalium supplementum, ut par est credere, subiecit, quam ut veritas magis magis erueretur, et si quicquam ipsi minus intento, aut non probe edocto, subrepsisset, regiis curis limatum emendaretur.
49. De chartis et instrumentis, quae in condendis suis annalibus collegerat Camdenus, ut post ipsius mortem salva integraque manerent, multi erant soliciti: inter alios Godefredus Goodmannus, postea episcopus Glocestrensis, nomen certe tum patrui tum parentis causa Camdeno nostro charum, qui, cum, ut ipse refert, ut sibi in legatum relinquerentur, ab illo literis petiisset, hoc resonsum tulit, quo minus id fieret, quod aliter in ipsius gratiam libentissime facturus esset, re haud integra, hoc obstare, quod reverenidssimus D. Richardus Bancroftus archiepiscopus Cantuariensis id ipsum longe antea postulasset. Subiicit vero, mortuo Bancrofto, ius illud in successorem illius Georgium Abbottum, qui ut publici iuris tandem aliquando fierent, in se recepisset, Camdenum transcripsisse, chartasque illas, prout ab archiepiscopo Laudo itidem acceperat, in camera, quae portae palatii Lambethani imminet, fuisse repositas. Hoc sane ad chartas de religione sub primis Elisabethae reginae annis instauranda, caeterisque quoquo modo ad rem ecclesiasticam spectantibus, quam parce admodum et quasi carptim tractat Camdenus, civili istius regni historiae maxime intentus, sacram ecclesiasticis scriptoribus, quorum magis interat, fusius enarrandam relinquens, haud dubiis argumentis inductus restringerem (cum caeterae in bibliotheca Cottoniana supersunt) quas periisse aut iniqui prorsus fato adhaec-dum supprimi dolendum est. Neminem, nisi in rebus Anglicanis plane hospitem, latet, quo implacabili odio, rumpente civilis bello anno Christi MDCXLI incendio, in reverendissimum D. archiepiscopum Laudum exardescerent Presbyteriani et Angli et Scoti, quibus spurcissimis mendacissimisque calumniis illius famam laceraverint, et quanti denique vi plane tyrannica et contra omne ius fasque adhibita in illum capitali supplicio saevierint. Non aliter illorum vindictae, avaritiae, rerumque novarum studio, nisi ipsius, quem ingens ecclesiae Anglicanae sub pientissimo rege Carolo primo columen merito dixerimus, cruenta morte satisfieri potuisset. Illo autem in carcerem detruso, Gulielmus Prinnus, ob seditiosos libellos stigmate inustus, in D. archiepiscopi scrinia, tum ut si quicquam quod fictis criminibus obiectis aliqualem induceret colorem, occurrisset, inde excerperet, tum ut quantum erat documentorum, quod viro innocentissimo iisdem diluendis, tum pro tribunali sistendus esset de capite dicturus, usui esse potuerit, quoque aufferret, animo malevolo involavit. Postea Thomas Scottus e demagogis parlamentariis, lingua et manu promptus audaxque, et Hugo Petri, infamis et impurus homuncio, quorum uterque ob regicidium meritissimas suspendii poenas vindice iustitia post duodecennium luebat, bibliothecam diripuerunt. Hinc libri expilati, chartae aut lacerate et combustae, aut alio amotae, supellexque sacra sacrilegorum praeda erat. De tantis ruinis reliquias perquam exiguas colligere licuit. Nam postquam patriarchale ecclesiarum Britannicarum solium iussu serenissimi regis Caroli II conscendissent reverendissimus in Christo pater et dominus G. Gulielmus Sandcroftus, archiepiscopus Cantuariensis, pro impensissimo harum rerum studio, bibliothecae ac aeditum suarum penetralia mox lustravit, quicquid uspiam relictum erat, quod in ecclesiae Anglicanae aut sedis Cantuariensis commodum cederet, aut historiae gentis nostrae reique literariae illustrandae conduceret, sedulo investigaturus: tandemque in illam cameram supra memoratum eundi occurrebant, ingentes instrumentorum acervi, ut vir sanctissmus, ὁ μέγας καὶ καλὸς ὁμολογητής, pro summa sua benignitate mihi referre dignatus est, quos cum in locum commodiorem amovendos curasset, singulis accurate inspectis, ea fere omnia ad praediorum elocationem pertinuisse, Camdeni aliorumque argumenti historici chartis ereptis deperditisque reperit.
50. Quinquennio post emissam in dii luminis auram historiam D. Maetellanus de patris sui baronis Lidingtoniae, qui turbatissimis Scotiae rebus Maria et Iacobo regnantibus, multum momenti et ponderis authoritate sua et consiliis addiderat, fama solicitus, Camdeno molestiam facessivit, ac si non motu proprio et ex se, sed ex aliorum invidia et in parentem malignitate clausulis institiiis eam exagitasset. An illius postulatis satisfecerit Camdenus nec ne, cum in literas responsorias nondum inciderim, mihi hactenus impertum est: sed ex literis filii, nedum ex illorum temporum a Scotis adornata historia, an suspicionis adeo iniquae de Camdeno aliisve alendae iustam inde arripuerit occasionem, aequus et prudens lector apud se statuat.
51. Amici interim, ingenti voluptate ac fructu ex hac nobilissimae historiae parte perceptis, ne annales imperfecti relinquerentur, si mors inopina, quod non raro accidit, senem oppressisset veriti, ut, dum valetudo in ista ingravescente aetate permiserit, dumque memoria firma, dum iudicium ab omni labe, quam aegritudo menti pro more saepiuscule inducit, integrum firmumque superesset, de iis complendis serio cogitaret, importunis precibus monent, et tantum non adhibitis formulis adiurant. Nescio an id etiam non rogatus, antea non fecisset, nec de hoc multum videtur dubitandum, ut sibi constaret de absolvendo opere, quod ex Thuani literis, qui illum ut primordia regni Iacobi ad annum huius seculi decimum, quo Henricus magnus execrando parricidio sublatus, et ad quem ipse suam quoque historiam esset deducturus, serie historica describere vellet amice rogat, mihi veri quidem simile videtur, saltem operi coronidem positam fuisse circa annum MDCXVII e epistolis ad virum clarissimum Petrum Puteanum scriptis liquet. Cum vero molestiam, invidiam, obtrectationem, et odium a quibusdam malevolis, fato cum caeteris historiarum scriptoribus qui veritati litarunt communi, inde sibi quoque ex vitio et malignitate sui seculi creari offendisset, mentem contra alterius tomi dum viveret editionem nullis machinis expugnandam obfirmavit; ut posteritati, tamen, quae absque affectu solet iudicare, integer servaretur, nec incendio aut quocunque tristi casu deletus, aut malignorum hominum invidia suppressus intercideret, apographum fidelissime excriptum (archetypo, quod in bibliotheca Cottoniana conservatur, apud se retento) tanquam sacrum depositum Petri Puteani curae et fidea concredidit, et eo quidem libentius, magni Thuani exemplum sibi ob oculos ponens, cuius historiarum reliqua pars ante mortem inedita, cum eam publice luci donare curatoribus testamenti non liceret forsitan periisset, nisi mens periculi praesaga, exemplari apud virum integerrimum nobilissimum Georgium Michaelem Lingelshemium relicto, istud damnum prudentissime antevertisset. Sed vivit Camdeni genio munitus liber, extra omnem sortem positus, monumentum sane aere et marmore longe perennius, nec interibit unquam quamdiu humaniorum literarum studium, quamdiu veritatis amor, quamdiu in anteactorum seculorum gesta inquierendi cupido, quanquam denique mundus ipse constabit. Ut vero hoc immortale opus perfectius, multisque additamentis, quae Camdenus propris manu fecerat, auctum prodeat, ut publicis literarum commodis inserviam, tandem aliquando σὺν Θεῷ curabo.
52. Iam vero pene emenso vitae stadio, quod applaudente cavea constanti ac firmo pede percucurrerat, quo a meta propius aberat Camdenus, ut de patria, de posteris, de literis per omnem seculorum memoriam bene mereri posset, eo acrius animum intendens, quo propositi fieret compos, de institutenda historiarum in academi Oxoniensi praelectione serio cogitavit. En, quantum valet apud bonos sacra et maxime laudanda aemulatio: nuperrime enim praeiverat exemplo suo illustris Savilius, cuius munificentiam in alendis promovendisque Oxonii scientiis mathematicis optime collocatam, quamdiu sidera coelo micabunt incolaeque mundi aut numerorum aut circini retinebunt usum, et donec terra excussa basi incerto titubabit motu in primum revolvenda chaos, mareque circumfluum aestu suo destitutum stagnabit, nec erit navibus amplius pervium, sicut praesens aetas gratanter agnovit, ita omnis ventura mirabutur. Vel potius quantum voti, quod piissimus divinae erga ipsum benignitatis sensus, quod literarum amor, quod publici boni cura ante multos annos elicuarat, se nimirum Deo optimo maximo et venerandae antiquitati anathema consecraturum, religio apud senem optimum valuit! Cum ergo rem academiae acceptissimam fore comperisset, quasi impatiens morae, illam maturari iussit, ut iuxta strictissimos municipalis nostri iuris apices ipso vivente tota absolveretur.
53. Interea quisnam cathedram iamiam erigendam primo esset conscensurus, non illaudibili ambitione contebatur: ad hanc autem illustrissimi cancelarii Guilielmi comitis Pembrochaie, revendi viri D. Gulielmi Piersii, decani ecclesiae cathedralis Petroburgensis et vicecancellarii, Thomae Claytoni medicinae professoris regii, Thomae Alleni, aliorumque literis commendatum virum clarissimum Degoreum Whearum, collegii Exoniensis nuper socium, mox nominavit Camdenus, integra, ut par erat, alium etiam, post Whearum, sufficiendi apud se retenta facultate, illi et successoribus post tertium annum (nam primo tantum xx libras, alter vero xl erat percepturus) cxl librarum sterilingarum salario in perpetuum assignato.
54. Tandem in magna et celebri convocatione xvij Maii MCDXXII habita, vice-canecellarius declaravit clarissimum et egregium virum, Gulielmum Camdenum Clarentium lecturam publicam de lectione historiarum fundatorum, historiaeque lectorem stipendio admodum munifico dotantem, huius donationis et fundationis chartam indentatam sub forma iuris sigillo et propriae manus subscriptione 5 Martii, xix regis Iacobi 1621 munitam, et ab ipso coram R. Richio milite in cancellaria magistro 14 Aprilis xx Iacobi 1622, recognitam, per D. Heatherum mississe, in qua omne ius, quod acquisiverit, praedii sive manerii de Bexley in agro Cantiano cum omnibus iuribus, proficuis &c. in cancellarium, magistros et scholares universitatis Oxoniensis, et illorum in perpetuum successores post centisimum annum, a die mortis numerandum, transferri curavit, hac conditione, quam inviolabilem inque omne aevum mansuram stituit, ut pensio ista in duas aequales portiones divisa, pro solenni apud nostrates more, singulis sex mensibus solvatur. Usum autem fructum illius praedii (quod ad valorem annuum cccc librarum praeter propter assurrexit) in xcix annos a tempore mortis ipsius incepturos Gulielmo Heathero, uxori, et haeredibus percipiendum dederat, isto reditu cxl librarum in praelectoris sui salarium sub firmissima cautione, nulla arte, exceptionibus nullis, nullisve leguleiorum technis eludenda reservato. Quia vero munificentissimus fundator, nullis ordinationibus a se hac ex parte conditis, id totum universitatis arbitrio permiserit, in eadem convocatione delegati constituebantur, qui de statutis regulisque de loco, tempore, auditoribus, mulctis, reliquisque ad istud munus felicius exequendum spectant, decernendis consulerent. Eodem quoque tempore, Gulielmus Heatherus (qui Camdenum loco parentis et patroni coluerat, et quem vicissim tanquam filium et inter amicos maxime familiares charissimum dilexerat Camdenus) regi Iacobo in capella regia a sacris symphoniis, et Orlando Gibbonus, alter ex amicis Camdeni, artis musicae peritissimus, cum id Camdeno benefactori gratum fore se credere ultro dixerit vice-cancellarius, titulo, gradu et dignitate doctorum in musica aucti. Tantae vero benevolentiae et dignationi parem gratiam rependit Heatherus, ipse inter benefactores universitatis aliqualiter numerandus, utpote qui lecturam musicae annuo 16 librarum 6. fol. 8 den. reditu postea fundari curavit. Illico literis ad Camdenum missis ipsius munificentiam, summumque hoc, quo assecta fuerat, beneficium recognovit academia, quas neque inter chartas Camdenianas neque in registris in archivio Oxoniensi repositis, licet diligenter quaesitas, nondum, quod dolenter dico, reperire potui, nisi quispiam in animum inducat suum, hoc muneris in se suscepisse collegium Aedi-Christianum, cuius literas gratolarias exhibeo.
55. Post, in gratiam D. Wheari, ne quispiam illi de iure suo, ex nuda et simplici nominatione minus firmo, litem moveret, schedulam indenturae affigendam legitime firmatam academiae transmisit Camdenus sub hac verborum formula:

Octobris 16, 1622

Ego Gulielmus Camdenus Degoreum Whear literis honoratissimi cancellarii, vice-cancellarii, et plurimorum doctissimorum commendatum, et postea usu, et dissertationibus de re historica penitus mihi perspectum, praelectorem primum historiarum constitui et constituo: et volo ut L. Annnaeum Florum primum iuventuti praelegat, quosque sibi visum fuerit.

GUL. CAMDENUS

56. Cum vero delegati ad quos condendi de lectura historiarum statuta spectabat facultas e re magis fore si praelector Camdenianus operam et studium in historia ecclesiastica excolenda impenderet, iudicaverint, indulto praelectori iustitio et ab ordinariis lectionibus cessatione ut muneri aptior magisque idoneus redderetur, cumque Whearus hanc novam studiorum, quibus plane erat inassuetus, methodum et rationem iniri adultiori vitae aetate reformidaverit, Camdenus in illius favorem se istam professonem de sola civili historia instituisse literis 6 Ianuarii 1622/3 scriptis testatus est. Nondum quispiam ex ordine sacro, quod maxime dolendum videtur, gloriam Camdeni aemulatus est: illa enim nobilissima historiae quae in rebus sacris et ecclesiasticis recensendis versatur pars adhuc eget illustratore et patrono. Licet enim e nostratibus theologis quam plurimi, quod luce clarius est, in hoc genere studiorum, quibus ex vi canonum sedulo incumbere oportet, ab ipsis reformatae ecclesiae initiis longe eminuerint, adhucque emineant, tamen hoc mihi aequus lector facile dabit, non parum aut decoris et gloriae in academiam, aut utilitatis et adiumenti in harum literarum candidatos redundaturum, si, quod flagrantissimis votis saepe saepius optavi, eiusmodi munus professorium lauto, saltem modico, stipendio actum institueretur. Sed ut ex hoc diverticulo in viam readeam, ab aemulo cui multum dolerat hanc spartam ipsi ornandam non cessisse, magis metuere debuerat Whearus, artibus et versutia munere suo, ni opportune cavisset, exuendus. Brianus enim Twinus, antiquitatum Anglicanarum, quod ipsa fatebitur Invidia, scientissimus, quem Camdenus, sive illius obsequio captus, sive affectu erga illum et studia, ne ille quasi neglectus fatisceret, illave quoque labascerent, motus, Whearo, si quid illi humanitus contigisset, suffectum iri destinasset, importunis amicorum precibus, lecturae historiae donationem, collationem, sive advocationem, insertis hisce verbis, proxime post mortem Degorei Whear, resignationem, vel cessationem in eodem instrumento 21 Martii 1622/3 signato sibi fieri procuravit, Whearo, si cederet, pecuniam numeraturus. Quod cum a quibusdam aulicis, partiariis Twini advocatis, rescivisset Camdenus, fraudem sibi factam fuisse in literis ad Whearum gravissime conquestus est. Priores tamen indebita prensatione extortas revocare, licet offensus, noluit, quas post Camdeni mortem a Twino prolatas et in convocatione 8 Ianuarii 1623/4 perlectas ratas habuit academia. Mortuo vero Twino, cui si fuisset superstes, ius ad succedendum fundatoris literae dederant, academia iam sui iuris, neque cuiquam alii obstricta, sibi omnibus futuris temporibus praelectorem eligendi facultatem asseruit. Ut vero se diligentem gratumque ostenderet Whearus, primos conatus De Ratione et Methodo Legendi Historias patrono et benefactori suo inscriptos anno MDCXXIII edidit, qui postea magnis accessionibus locupletati heic apud nos et alibi prodiere. Liber sane utilissimus, et dignissimus qui iuventutis academicae manibus teratur.
57. Iam desposita latifundiorem sarcina, divini senis mens curis solutior ad coelum alacrius ardentiusque anhelebat, et quasi in terris longiorem aetatem degere voti sui compotem nuperrime redditum taederet, morti se componit, quam pene instare tum ipsa senectute, tum morbis quotidie ingravescentibus admonitus, totum se officiis pietatis, prout virum bonum et Christianum decuit, impendit; mentemque divinae bonitatis, quam per integram vitam expertus fuerat, contemplatione, et iucunda melioris vitae beatitudinisque per Christum consequendae spe solatur ,atque ne quippiam terrenum sanctis meditationibus intercederet, animamque avolaturam remoraretur, de tantillo, quod sibi reliquisset, disponendo paulo solicitus, testamentum propria manu descriptum, nemine conscio, 21 Maii MDCXXIII condidit, in cuius ipsis initiis, misericordia divina hac solleni verborum formula quasi titulo dilucido praefixa, Deus miserere mei peccatoris, implorata, totam suam spem in infinita salvatoris et redemptoris sui Iesu Christi misericordia repositam cum fiducia, qua decuit, profitetur; deinde pauca de corpore in loco, ubi mori contigerit, sepulturae, mandando, et pecuniis tum mediocris fortunae viris, aliisque illum quapiam cognatione attingentibus, tum in usum pauperum erogandis, subinde interponens, ne amicorum quos summa observantia et amore coluerat iam in ultimo vitae agone constiturus oblivisci videretur, legata ceu tesseras immortalis amicitiae, si id per fatorum leges licuisset, relinquit: quae si minutatim id per fatorum leges licuisset, relinquit: quae si minutatim enumavero, fortassi lectori curiosi illud non displicebit. Imprimis, D. Fulconi Grevillo, baroni Brooko et scaccarii cancellario, cuius gratuita benevolentia, ipsius verba sunt, ad officium et dignitatem regis armorum promovebatur, cantharum argenteum ad valorem x librarum obtulit; pecunias societatibus tum pictorum Londinensium tum calceariorum, quibus emerentur duo canthari suo nomini inscribendi, Thomae Alleno ex auli Glostrensi Oxonii amico veterrimo, sedecim libras, Iano Grutero bibliotheacario electoris Palatini Heidelbergae quinque, D. Francisco Leigh et D. Petro Manwood quatuor, D. Gulielmo Pit tres, equiestis dignitatis viris, Ioanni Seldeno e societate interioris templi quinque, ad annulos comparandos; singulis denique heraldis quatuor, prosecutoribus ad arma duos, in fraterni amoris et charitatis indicium, licet exile, legabit. Libros vero omnes tam impressos quam manuscriptos, et quicquid erat supellectilis librariae, exceptis antiquis sigillis codicibusque quotquot ad rem heraldicam et genealogicam spectabant, quos successoribus suis, ut ipsis forent subsidio, legaverat, nobilissimo viro D. Roberto Cottono equiti et baronetto reliquit. Impressos vero urgente D. Ioanne Williams, ecclesiae Westmonasteriensis decano, episcopo Lincolniensi et magni sigilii Angliae custode, qui liticulae movendae ex homonymia vocabuli Anglicani, ut caussabatur, in testamento Camdeniano, quod vir nobilissimus D. Ioannes Cottonus baronettus, Thomae filius, et Roberti nepos, avitae gloriae illustrium maiorum et virtutum quibus inclaruere, haeres, mihi narravit, occasionem captaturus esset, vel potius urgente ipsius erga bonas literas amore bibliothecae in basilica Westmonasteriensi nuper conditae idem Cottonus postea dono dedit. Quod solutis legatis reliquum foret, id quantum quantillumve Gulielmo Heathero pleno iure possidendum voluit; quoque certius quod in tabellis signatis faciendum ordinaverit adimpleretur, ultimae voluntatis curatores, D. Robertus Cottonum et Joannem Wisaeum, quorum fidem et amicitiam per multos annos senserat, ex legato x librarum utriusque relicto, quo die iusta funerbis celebrarentur, pullatis vestibus induendos, constituit.
58. Tandem senio confectus, mortem, cui diu assueverat, fortiter admodum et Christiane opperiens, quasi illa cunctari aeternae beatitudinis avidissimo videretur, Deo optimo maximo septuagesimo tertio aetatis anno nondum expleto nono die Novembris MDCXXIII in villa sua Chisilhurstiana, quam tantopere dilexerat, animam reddidit, ut in vita, sic quoque in morte ipsa, placidissimus.
59. Curatores testamenti pro amore erga defunctum sola hac ex parte contra quam quam cavisset Camdenus facturi, corpus ex rure Westmonasterium deferendum esse, ut in isthoc augustissimo templo inter antecedentium seculorum heroas conderetur, universis applaudentibus amicis, cum id etiam optimorum fuerit votum et expectatio censuere. Hoc ipsius dignitatis, hoc illorum pietas, ut publice parentaretur, exigebat.
60. Decimo nono die eiusdem mensis funus maxima cum pompa elatum. Primo viginti sex senes egeni togis talaribus amicti incedebant; deinde suo ordine generosi penulati, armigeri, equites, D. Henricus Bourchierus, postea iure successiones comes Bathoniae, D. Franciscus Leighus, balnei eques, D. Robertus Cottonus, eques et baronettus, Heatherus artis musicae doctor, quem executorem, uti appellamus, Camdenus constituerat, Suttonus, theologiae doctor et ecclesiae Westmonasteriensis praebendarius, mox futurus concionator. Vexillum gestabat Wiatus cognatus, quem excepere Phillippus Hollandus a porta demissoria, et Augustinus Vincentius a rubra cruce denominati prosecutores, suis paludamentis, sicut caeteri e collegio heraldorum induti, galeam defuncti et cristam, Ioannes Philpottus e rubro dracone nuncupatus, scutum vero, in quo arma eius gentilitia depingebantur Samuel Thomsonus, earaldus Windsoriensis, manibus ferebant. Proxime corpus subsequebatur: supra sandapilam, quam instratum ex nigro velluto holoserico contextum obvolvebat, paludamento et corona, qua caput in die inaugurationis erat redimitum, iuxta appositis, ab utrisque lateribus bini instratum sustinebant Sampsonus Leonardus a caeruleo mantello, Henricus Chittingus heraldus Cestriensis, Henricus San-Georgius Richmondiensis, et Gulielmus Pensonus Lancastriensis. Post feretram procedebat D. Gulielmus Segarus, garterius, principalis armorum rex, cuius latera D. Richardus San-Georgus, rex armorum borealis, et Robertus Treswellus Somersettensis stiparunt; splendido et pulchrrimo ordine quoque incedebant honoratissimus magni sigilli custos, officialibus, qui summae dignitatis insignia gestarunt, praeeuntibus, comes Leicestriae, vice-comes Grandisonus, episcopi Londinensis, Wintoniensis et Dunelmensis (quanti viri!) aliique praesules venerandi, D. D. Pagettus et Carew, aliique nobilissimi barones, quos quamplurimi equestris dignitatis nobilisque prosapiae viri, magnificam hanc προέλουσαν claudentes, excepere. In basilicae vestibulo canonici, vicarii et choristae, sacris vestibus induti, obviam euntes, corpus in navim deduxerunt, indeque concione quam piissimam et elegantissimam habuit Suttonus peracta, ritu solenni in meridionali porticu versus occidentem extra chorum prope virum maximum Isaacum Casaubonum e regione tumuli Chauceriani, spe certa facilis resurrectionis, terrae mandarunt. Concurrebant quoque densis agminibus numerosa plebs, tum in plateis, per quas itum erat, tum in templo, quam dignitatis et virtutis Camdeniaenae fama ad funebre hoc spectaculum allexerat. Nemo sane aut integriori probitatis et eruditionis fama vixit, aut maiori sanctiatis laude decessit; nemo denique solennioribus exequis sepultus. Amici hoc ultimo pietatis et amicitiae officio functi Camdeno suo, viro optimo et eruditissimo, de patria, de literis optime merito, iam iam longum vale dicturi, donec aeternitatis aurora illucescere coeperit, non illum aut muliebribus lacrymis aut fletu indecoro, sed laudibus, sed admiratione prosequuntur, illum licet subductum oculis, et memoria nunquam excidere passuri.
61. Postquam Oxonienses Camdenum ad beatorum sedes migrasse accepissent, sua interesse non tamen dolere (satis enim sibi, satis quoque ipsis vixerat) quantum testari qua veneratione erga virum optima vita functum ferrentur, iusto gratitudinis sensu tacti, censuere. Parvum enim videbatur Whearum Camdeni memoriam in schola historica coram auditoribus suis die secundo Decembris celebrasse, cum id privati officii ratio exigere videretur, nisi quoque publico acadmiae nomine fuerit manibus Camdenianis parentatum. Id muneris elegantissimi ingenii viro Zouchaeo Townleio ex Aede Christi demandatum, conventusque sollenis erat indictus, ad quem certatim confleere doctores, magistri, totaque iuventus academica, nullius laudes aut avidioribus auribus aut sonantiore plasu excepturi. Nec defuit aut Camdeno aut sibi facundissimus orator. Non vero se sic functum officio pro prudentia et pietate sua sensit academia, perennius famae Camdenianae monimentum consecratura. Inde paulo post iussu superiorum versus a Musarum alumnis in laudem Camdeni compositi, quos in librum collectos ineunte anno 1624 ibidem sub hoc titulo, Insignia Camdeni, in publicam emittere placuit, tandemque in magna et solenni convocatione 18 die Decembris, vix post funus mense elapso, consentientibus omnium suffragiis, a senatu academico decretum erat ut propter summam suam in academiam Oxoniensem munificentiam in numerum benefactorum adscitus Camdenus, statis solennitatibus, quas religiosissime observat academia, cum caeteris, i. e. cum serenissimis regibus et reginis, reverendissimis archiepiscopis et episcopis, illustrissimis regni proceribus magnatibusque una cum Savilio suo, quorum licet dispar ortus et fortuna, par virtus et eruditio, utraque summa, perpetuo futuris temporibus expresso nomine recenseretur. Viget apud Oxonienses Camdeni memoria, nec unquam abolebitur, imo apud omnes aeternum vigebit quousque literae constabunt.
62. Corpore erat vegeto, statura iusta, et decora facie, quam gravitas insidebat, quod icones quae supersunt ostendunt. Importunis enim Peireskii aliorum amicorum, qui ut illorum oculis imagine quotidie observante divinas mentis dotes melius contemplarentur, id expetissent, precibus victus se pingi tandem consentiebat. Potissimum vero eiusdem instituti sodales sibi semper hac parte illius, licet maxime imperfecta, adesse, suiusque consultationibus interesse, ut quem imitarentur coram haberent, voluere. Identidem pictores, cum Camdenus e pictore esse prognatus, ut artis suae honori consulerent, tabulam ad vivum expressam, hi et illi in conclavibus appensam habuere: ambae igni perierunt. Ἶσον vero, antequam fatale illud incendium maxime deplorandam urbi stragem intulisset, amore et admiratione Camdeni captus Sylvanus Morganus, professione pictor, at liberalibus disciplinis egregie excultus, genealogiarumque admodum peritus, quid liber eius De Gnomonica et Sphaera, ut it a cum venia reddam, Gentilitatis ostendunt, quantum artifex manus exprimere poterat, curavit delineandum: nec isthoc contentus, aliud fieri iussit, quod multiplici et quidem curioso ornatu adauctum pro insigni prae foribus habet. Caeteras autem Camdeni orginales, uti loquuntur, imagines melior sors manet: unam, ipso donante Camdeno, quam Marcus Gheeraertes pinxit, Whearus, cum sui esset peculii, ut omnium academicorum oculis perpetuo pateret, scholae historicae, ne tanto ornatu destitueretur, solenni oratione 26 Novembris MDCXXVI habita, praesentibus academiae primoribus dedicavit, insignibus gentilitiis, cum symbolo, quo uti consueverat, PONDERE NON NUMERO, ex adverso additis, et hisce versibus subtus positis:

Hic oculos similes vultusque, hic ora tueri
Poteris, nec ultra haec artifex quivit manus.
Annales ipsum celebrisque Britannia monstrant,
Perenniora saxo et aere μνήματα.
Quisque et historiae cathedram conscenderit, esto
Benignitatis usque monumentum loquax.

DEGOREUS WHEAR PRIMUS PRAELECTOR P. E. POSUIT

HISTORIAE ECCE IUBAR LUX ET PRAECLARA VETUSTAE
CLARENTISSIMUS VITA SENEX
NONO NOVEMBRIS EXIIT

In altera parte tabulae, Gulielmus Camdenus Clarentius praelecturae historicae fundator munificus. Supra cathedram vero haec verba in pariete descripta leguntur:

SCHOLA HISTORICA INSTITUTA
ANNO
HISTORIAE VITAM SI QUIS DONAVERIT HIC EST

63. Alteram, quI note pariter donatus, D. Robertus Cottonus in sua bibliotheca, nobilissimo antiquitatum Britannicarum sacrario et gazophylacio, tanquam in loco maxime idoneo, quam suis codicibus manuscriptis, chartis, cimeliisque moriens locupletaverat Camdenus, seris servandam nepotibus reposuit; iuxta quamiconem tutulo observam reparesentandam curavi. Hanc quoque Camdeni, quod lubens addo, inter vivorum huius aevi maxime illustrium iconas non levi cura et impendio collectas vir illustrissimis, D. Edwardus Hide, comes Clarendoniae, et non ita pridem Angliae et academiae Oxoniensis cancellarius, ipse quoque inter maximos iure meritissimo recensendus, neutiquam desiderari passus est. Dum vero Camdenus languesceret, et proxime exspiraturus esse viderentur, ab amicis clam immisus pictor, qui vultum pallidum, genas depressas, oculosque caligantes furtiva manu depingeret, ut illius, quem in vita, in morte imitandum proposuere, viva quaedam idea menti fortius infigeretur.
64. Sed vividior et longe expressior Camdeni imago ex virtutibus, quas nulli colores exprimere poterant, effingenda est. Ab ipsa adolescentia, quamprimum menti sese literarum amor insinuaverat, eas pertinaci ac immodico studio excoluit, in aliis vir rarissimae moderationis. Et ut ab iis neutiquam avocaretur, Ortelii, Iosephi Scaligeri, Nicolai Fabri, aliorumque quorum fama melius scriptis ex foecundissimo cerebro prognatis quam longa nepotum serie in omne aevum propagabitur, exempla aemulatus, opulentis matrimoniis, quae multa studiorum impedimenta allatura praevidisset, vitam praetulit coelibem, sancti propositi usque et usque retentissimus. Vix intermissis laboribus fatigatum corpus succubuit, salute profligata, quam aliter ex debita humorum crasi, quam dederat natura, integram conservasset. Hinc toties adulta aetate febribus vexatus, hinc morbi ex intensiori studiorum cura saepe recrudescentes. Amici, quibus id erat cognitissimum, ut sibi parcens sapientiam ex modo retineret, consuluere, quod tamen acri et sublimi ingenio ad summa quaeque enitenti longe erat difficillimum. Solertia mentis in ratione et methodo studiorum quam maxime eluxit: neglectis enim poeseos amoenitatibus quibus adolescentulorum animi irretiuntur, ad solidam veramque eruditionem sese applicuit. Ipsum tamen a Musis, licet earundem non strenuum cultorum, non prorsus abhoruisse, versus rogatu amicorum, qui scripta elogiis Camdenianis honestari voluerint, aut mentis relaxandae causa, subinde compositi, satis ostendunt. Incredibili et summa diligentia in muniis publicis, quae sortitus est, obeundis utebatur, pro piaculo habiturus, si quispiam ignaviae crimen ipsi obiecisse iure potuisset. Munere heraldico nemo maiore aut fide aut cura functus est. Librum, ut caetera taceam, attestor, in quo obitum et funera illustrium et nobilium virorum debita cum pompa celebrata, quam non sine detrimento et labe nobilitatis hisce funebribus iustis apud plebem olim servatae omissam querimur et dolemus, recenseri curavit. Nemo in dignoscendis stirpibus genealogicis aut studiosior aut felicior, quod manuscripta quoque monstrant; nemo in visitationibus suis et in insignibus gentilitiis concedendis cautior. Cum enim ignobiliori prosapia prognatis aut virtute bellica, aut literarum studiis, aut qualicunque singulari industria inclarescere contigeret, regibus armorum insignia tanquam meritorum praemia ad posteros transmittenda iisdem impertiri licet. Eiusmodi diplomata dilucida et eleganti verborum contextura latine confecit Camdenus, cum vero ad blasoniam seu insignium descriptionem ventum esset, saepenumero voces Gallicas, quae sunt apud nos frequentissimi usus, inde enim ars ista ad nos emanavit, adhibuit. Hoc sane Latino sermone aggressus est in Britannia sua, in plerisque quidem feliciter et satis accurate, licet in leviusculi momenti paucissimis, quod aliqui Sylvestri a Petra Sancta aliorumque lucubrationibus postmodum editis adiuta monent, fortasse non adeo exquisitam criticam adhibuerit.
65. Cum collegiis suius vixit amantissime, ne D. Brooko quidem, cui ignoverat, infestus, nec immerito. Brookus enim si intra debitos fines sese continuisset, ob ingentes labores in genealogiis indagandis diu impensos non parum fuisset laudandus. Tantum autem abest ut quispiam illi tyrocinium in artis pictoriae studio et professione exprobare debeat, ut potius hoc in laudem cedat quam maxime, quod ingenio et industria sua dignitatem heraldi tandem fuerit consecuturus. Ita candide pro innata bonitate erga omnes se gessit Camdenus, licet clarissimis viris Ioanni Philpotto et Augustino Vincentio, quod paterno amore complexus est, illorum vicaria opera in suis visitationibus adhibita, impendio favere videretur: quod cum caeteri eiusdem sodalitis aegre ferentes supplices libellos D. D. commissariis muneris comitis marescalli Angliae administratoribus, quasi ipsis hac in re parum aequus fuisset Camdenus, exhibuissent, ille ius suum quemlibet deputatum pro arbitrio et ad libitum constituendi literis responsoriis vindicavit. At lis ista, quae salvis bonis moribus agitari inceperat, illaesa quoque amicitia brevi componebatur.
66. Inter amicos maxime familiares habuit D. Robertum Cottonum et D. Franciscum Godwinum, primo episcopum Landavensem, postea Herefordiensem, hunc itineris 1590 in Walliam, illum in Cumbriam caeteras septentrionales Angliae provincias anno Christi 1599 suscepti comitem, Matthaeum Sutclivium, D. Henricum Savilium, D. Henricum Wottonum, Iacobum Usserium Armachanum, D. Henricum Bourgcheirum, D. Henricum Spelmannum, Ioannem Seldenum, aliosque amplissimae dignitatis et stupendae eruditionis viros, quibus illum suavissimi mores reddiderant longe charissimum. Tanta enim lenitate et mansuetudine praeditus erat, ut apud omnes bonus Camdenus audieret,: interim non artificiosis obsequiis aut callida simulandi arte famae popularis captator. Nemo apud exteros, ut supra dixi, eruditionis fama magis inclaruit, nemo ab ipsis magis consultus, aut maiori in honore habitus, licet per negotiosam vitam, patrio solo adfixus ne pedem quidem unquam extra Angliam movisset, quod adnotari maxime oportuit, ne quispiam D. Iobertii, ex lapsu memoriae alium pro alio substituentis, literis deceptus, illum olim Patavii studuisse crederet.
67. Honorum minime appetens, ne equestris quidem dignitatis, quam prae modestia recusavit. Neminem aut sermone aut scriptis laesit, ut enim pectus habuit candidum, non invidia, non vindicta, non malo aestu exagitatum, ita linguam ab omni petulantia calamumque a convitiis temperavit. Crebra experientia didicerat studium veritatis eruendae in Annalibus ipsi odium et obtrectationem peperisse, ideo de parte altera in lucem publicam edenda, quod supra monui, non solicitus, vel potius ne ederetur, nisi post cineres conditos maxime solicitus, totum id regiae maiestatis arbitrio commisit, obnixe deprecans ne, si ita statuisset rex optimus, in vernaculum sermonum opus istud historicum ipso vivente verteretur, satis gnarus, indoctos e vulgo lectores iniquissimis censuris in historiarum scriptores, ut ut veritati ex integro litaverint, dum vita adhuc superes, pro fatuitate et malitia sua ferri solere. At a viris, quos ingenua educatio aeque ac natalium praerogativa supra vulgus evexerit, mitius et humanius exceptum iri meruit Camdenus. En! Quo caecus amor et iniuriam fictam ulciscendi impetus temerarium ferocis praecipitisque ingenii iuvenem rapiunt. Caussatus enim ille Camdenum familiae suae ignominiae notam inussisse, eo quod quandam cognatam, suppresso licet nomine, artibus amatoriis nobilissimi viri, et ob fortitudinem et eruditionem postea merito celeberrimi, qui illam tamen in uxorem duxerat, pellectam, suae pudicitiaae non satis cavissse, quod per universam aulam regiam percrebuit, meminisset, in ipsius προτομὴν basilica Westmonasteriensi super sepulchrale monimentum exstantem saeviens, extremam nasi partem amputavit, nescio an maiori stultitia an vesania; quod vir splendidis natalibus, virtute et fide integra, suavissimis moribus, et eruditione eleganti ac solide vere nobilis, Carolus Hattonus armiger, mihi ennaravit. Denique erat Christianae pietatis et religionis assiduus ac sincerus cultor, et ecclesiae Anglicanae obsequentissimus filius, omni tum Pontificiae superstitionis tum Puritanae factionis fermento vacuus. Cum vero Hibernus quidam fraterculus in Analectis suis dixissit illum spe huius seculi delusum, et mundani honoris lenocinio illectum, quasi dissimulata religione istud fecisse, aliusmodi non inassuetus convitiis (quippe quem Personius et Possevinus Iesuitae, aliique pro pietate et charitate Catholica stigmate haereseos notassent) mendacissimam calumniam, rectae et integrae conscientiae testimonio fultus, secure neglexit; nec elaborata apologia opus habuit, cum integritatem ac zelum asserendae religionis in ecclesia Anglicana legibus stabilitae, intimae admissionis amici, scripta, totusque vitae tenor id satis testarentur. In qua apud amicos magnum sui desiderium relinquens, apud posteros vero famam immortalem. Monimentum ex candido marmore, etsi non valde magnificum, satis tamen pro dignitate decorum, posuere amici, cui superincumbit dimidiata ipsius, manibus librum, cuius foliis insculpitur BRITANNIA sustinentis effigies.
68. A dextero latere insignia muneris quod gessit, cum gentilitiis in eodem scuto a summo bipartito, a sinistro sola insignia gentilitia seorsim depinguntur. Capiti impendet corona, armorum regibus propria, cum haec inscriptione:

QUI FIDE ANTIQUA ET OPERA ASSIDUA
BRITANNNICAM ANTIQUITATEM
INDAGAVIT.
SIMPLICITATEM INNATEM HONESTIS
STUDIIS EXCOLUIT.
ANIMI SOLERTIAM CANDORE ILLUSTRAVIT
GULIELMUS CAMDENUS
AB ELIZABETHA REGINA AD REGIS ARMORUM
(CLARENTII TITULO) DIGNITATEM
EVOCATUS
HIC SPE CERTA RESURGENDI IN CHRISTO S. E.
Q.
OBIIT ANNO DOMINI 1623 9 NOVEMBRIS
AETATIS SUAE 74

Finis